Cała Japonia w jednym miejscu!
Najświeższe wiadomości, artykuły i ciekawostki

ISSN 2450-3193

Kultura UKIYO-E. HISTORIA, TECHNIKA, DZIEŁA

The Metropolitan Museum of Art

02.08.2013 | 15:00
Autor: Anna Kołowiecka

Artykuł poświęcony obrazom płynącego świata, które do dziś znajdują swoich miłośników także poza granicami Japonii.

Ukiyo-e, czyli obrazy płynącego świata, to bodaj najbardziej charakterystyczny i kojarzony z Japonią typ malarstwa. Nurt ten zrodził takich artystów jak Katsushika Hokusai, Andō Hiroshige czy Hishikawa Moronobu. Dzieła, które wyszły spod ich rąk podziwiane są do dziś już nie tylko w Japonii, ale i na całym świecie. Zdobią zarówno przedmioty użytkowe, jak i pocztówki, kalendarze i pamiątki z podróży. Nurt, który odmienił oblicze japońskiej kultury z pewnością wart jest tego, by lepiej mu się przyjrzeć, a co za tym idzie poznać nie tylko czym jest, ale i czasy, w jakich się narodził. Artykuł Ukiyo-e. Historia, technika, dzieła porusza zarówno te, jak i kilka innych, ważnych i ciekawych aspektów związanych z omawianym nurtem i może stanowić wstęp do głębszego poznania zagadnienia.

Kulturowy zarys epoki

Lata, w których rozwijało się i zdobywało uznanie malarstwo, należące do nurtu ukiyo-e przypadają na okres Tokugawa, czyli Edo (w dalszej części tekstu nazwy te będą używane zamiennie). Za ramy czasowe tego okresu historycznego Japonii powszechnie uznaje się lata 1603-1868. 

W tym też czasie, między XVII a XIX wiekiem, w wyniku licznych procesów (między innymi rozwoju gospodarczego) doszło do bogacenia się klasy mieszczańskiej. Owocowało to powstawaniem kultury, która swoim charakterem odpowiadała właśnie mieszkańcom miast. W efekcie kultura samurajska, która dawno już straciła swój wigor, została zepchnięta w cień. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że dynamicznie rozwijająca się kultura mieszczańska z czasem znalazła odbiorców (i twórców) także wśród samurajów. Ostoją dawnej kultury nadal był dwór w Kioto i rezydencja szoguna, jednak ostatecznie zrodzona w miastach kultura zmieniła oblicze kultury narodowej Japonii. 

Sztuka preferowana przez mieszkańców miast od tej tradycyjnej różniła się przede wszystkim tematyką. Religię, zajmującą stałe miejsce w wytworach kultury tradycyjnej, zepchnęła na margines świeckość, a nierzadko frywolność nowych dzieł. Ówcześni autorzy nie stronili od tematyki erotycznej. Tu właśnie pojawia się termin ukiyo, znany już wcześniej, jednak mający zupełnie odmienne znaczenie od tego, które obowiązuje do dnia dzisiejszego. Wcześniej odnosiło się ono do cierpienia (był to termin buddyjski). Wraz z nastaniem epoki Tokugawa i rozkwitem nowego rodzaju sztuki, termin ukiyo (zapisywany już innymi znakami kanji) mówił o ulotności, zmienności świata. 

Do rozwoju kultury przyczyniły się także dzielnice rozrywki między innymi (a może przede wszystkim) dzielnica uciech Yoshiwara w Edo. Prawdą jest, że w samej dzielnicy Yoshiwara mógł kwitnąć - przynajmniej legalnie - tylko jeden rodzaj działalności, jednakże liczne portrety kurtyzan nie pozostawiają wątpliwości, że dzielnice rozrywki były inspiracją dla wielu twórców tamtych czasów. Sam fakt pojawienia się kobiet w malarstwie również jest znakiem epoki. We wcześniejszych okresach wizerunki kobiet traktowane były bardzo schematycznie (więcej na ten temat można przeczytać między innymi w książce Jolanty Tubielewicz Historia Japonii). Okres Edo zaś to czas, w którym kobiece portrety (szczególnie wspomniane już portrety kurtyzan) stały się ważnym motywem sztuki. 

Jak można przeczytać w książce Curtisa Andressena, zatytułowanej Krótka Historia Japonii. Od samurajów do SONY, Edo to także czas debiutu gejsz i twórczości cenionego do dziś poety Matsuo Bashō. Popularnoś zdobywa teatr kabuki, który swoją formą wyrazu i charakterem bardziej przypadł do gustu mieszkańcom miast, niż symboliczne . Prócz samych sztuk, wystawianych na deskach teatru kabuki, bezsprzeczną popularnością cieszyły się obrazy przedstawiające podobizny aktorów tego teatru.

Czym jest ukiyo-e?

Ukiyo-e znaczy dosłownie obrazy płynącego świata. Już wcześniej wspomniano, że termin ten obejmuje twórczość malarską i drzeworytniczą XVII i XIX wieku. Jak można przeczytać w książce Jolanty Tubielewicz Kultura Jponii. Słownik:

"Artyści ukiyoe sięgali po tematy z otaczającej ich konkretnej rzeczywistości. W ich twórczości nie było miejsca na mistycyzm i filozoficzną zadumę. Ukazywali życie doczesne w jego codziennych przejawach: ulice miast, jarmarki, sklepy, warsztaty rzemieślnicze, grupy pątników, chłopów przy pracy w polu, słynne widoki Japonii. Znaczna część twórczości była poświęcona teatrowi kabuki i dzielnicom rozrywki, a portrety aktorów i kurtyzan cieszyły się niesłabnącym powodzeniem. Chętnych odbiorców miały też shunga (obrazy wiosenne) - bezpruderyjne, często karykaturalnie przedstawione obrazy o treści erotycznej. Wspaniale rozwinęło się malarstwo krajobrazowe".

Z tego samego źródła możemy poznać najwybitniejsze nazwiska twórców tego nurtu, a więc między innymi wspomnianych już we wstępie tego artykułu nazwiska Katsushiki Hokusaia, Andō Hiroshige, Hishikawy Moronobu, ale także Kitagawy Utamaro, Okumury Masanobu i Utagawy Toyokuni. Przedstawiona tu lista nie obejmuje oczywiście wszystkich wybitnych drzeworytników. Na szczególną uwagę zasługuje jednak Hishikawa Moronobu, dzięki któremu ukiyo-e stało się niezależną dziedziną sztuki. Jego żywe zainteresowanie życiem mieszczan, talent, a w końcu upór, z jakim nie pozwalał sobie pozostawać anonimowym, sprawiły, że to właśnie jego nazwisko wymieniane jest, gdy mowa o prekursorach nurtu ukiyo-e. To właśnie Moronobu zwrócił swoją twórczość w stronę drzeworytnictwa. Taki zabieg pozwolił nie tylko na wykształcenie rozpoznawanego dziś już na całym świecie rodzaju sztuki, ale i na produkowanie dowolnej liczby kopii obrazków. W tym miejscu warto wspomnieć, że początkowo drzeworyty były czarno-białe, a kolor dokładany był ręcznie. Dopiero później (około połowy XVIII wieku) opracowano techniki pozwalające na drukowanie kolorowych obrazów. 

Technika wytwarzania drzeworytów

Przy omawianiu nurtu ukiyo-e nie sposób nie wspomnieć o technice, dzięki której możliwe było wytwarzanie drzeworytów. Kilka wstępnych informacji zostało przytoczonych już wcześniej, jednakże samo zagadnienie wymaga nieco szerszego omówienia. Wytwarzanie drzeworytów było skomplikowanym procesem, wymagającym udziału kilku osób: malarza (eshi), rytownika (horishi) i drukarza (surishi), a w dawnych czasach i wydawcy drzeworytów (hanamoto). 

Praca zaczynała się od wykonania przez malarza rysunku na cienkiej bibułce (hanshitae), który po naklejeniu na odpowiednią deskę służył do wykonania matryc. W tym miejscu warto zaznaczyć, że drzeworyt był techniką wypukłą. Znaczy to, że na papierze odbijała się wypukła część wzoru, naniesionego na matrycę. Rytownik miał więc za zadanie za pomocą specjalnych narzędzi wyżłobić wszystkie te miejsca, które miały pozostać niewidoczne, a zostawić same kontury i płaszczyzny, które miały znaleźć się na gotowej odbitce. Dalej, gdy było już przygotowanych tyle matryc, ile kolorów miało być użytych do produkcji obrazka i gdy wszystkie były wyczyszczone, można było je w końcu przekazać drukarzowi. O pracy drukarza tak pisze Beata Kubiak Ho-Chi w swojej książce Estetyka i sztuka japońska. Wybrane zagadnienia:

"Przystępował on wtedy do wycięcia, za pomocą dłuta i młotka, specjalnych, niezwykle ważnych wyżłobień, nazywanych kentō. Był to rodzaj oznaczeń, dzięki którym drukarz mógł w jednakowy sposób kłaść ten sam arkusz papieru na poszczególnych deskach. Za sprawą oznaczeń kentō, które sprowadzały się do dwóch prostopadłych nacięć w prawym dolnym rogu deski i jednego prostego nacięcia na przedłużeniu linii cięcia poziomego (w pewnym oddaleniu od niego), wszystkie odbitki były doskonale dopasowane, a kolory na docelowej odbitce nie zachodziły na siebie".

Dalej pozostawało już tylko nałożenie farby na odpowiednie matryce i odbicie wzoru na papierze, na który uprzednio zostały naniesione kontury. Cała procedura musiała być powtarzana po wielokroć, w zależności od liczby kolorów i zamówionych odbitek. Nie sposób jednak odmówić wyjątkowości powstającym w ten sposób dziełom. 

Krótko o historii Ukiyo-e

Powołując się na wspomnianą już wcześniej książkę Beaty Kubiak Ho-Chi, historię ukiyo-e można podzielić na trzy etapy: wczesny, przypadający na lata 1655-1764; okres największej popularności drzeworytów (1764-1801); oraz ostatni, schyłkowy etap, datowany na lata 1801-1868.

Pierwszy z nich to początki nurtu ukiyo-e, nierozerwalnie związane z popularnością, jaką cieszyły się w owym czasie książki zdobione obrazkami. Z czasem, gdy obrazki te zaczęły być podziwiane dla samego ich piękna, zaczęły powstawać zbiory dwunastu drzeworytów zwane kumimono. Pojedyncze drzeworyty zaś, znane pod nazwą ichimaie, zaczęły być sprzedawane od roku 1700. Szybko zdobyły na popularności i stały się wiodącą formą, w jakiej wydawane były dzieła należące do tego nurtu. W tym też czasie tworzone były drzeworyty czarno-białe, albo takie, które zdobione były pomarańczowo-czerwoną barwą (której czasem towarzyszył też kolor zielony).

Drugi okres - złoty wiek ukiyo-e, charakteryzuje zastosowanie już bardziej skomplikowanej, wielobarwnej techniki wykonywania drzeworytów zwanej nishikie. W tym właśnie czasie powstają kalendarze egoyomi, rozwija się malarstwo bijinga. W latach 90. XVIII wieku popularność zdobywa Kitagawa Utamaro, jeden z największych artystów epoki. 

Na schyłkowy okres zaś przypada twórczość dwóch najbardziej znanych drzeworytników tamtych czasów. Mowa tu oczywiście o Hokusaiu (polecamy także artykuł Katsushika Hokusai. Życie i twórczość zanurzone w duchu epoki) i Hiroshige. Do dziś najbardziej znane są ich przedstawienia krajobrazów Japonii, w tym góry Fuji.

Hishikawa Moronobu zasłynął jako pionier ukiyo-e, a Kitagawa Utamaro znany jest do dziś dzięki swoim przedstawieniom kobiecego piękna, zaś Katsushika Hokusai i Andō Hiroshige to dwaj drzeworytnicy, którzy swoją twórczość poświęcili krajobrazom. Dzieła tych, jaki i wielu innych japońskich mistrzów do dziś zachwycają miłośników sztuki drzeworytniczej na całym świecie i jak dotąd nic nie wskazuje na to, by ich sława miała osłabnąć.

Galeria

Polskie nazwy przedstawionych poniżej drzeworytów pochodzą z książki Beaty Kubiak Ho-Chi Estetyka i sztuka japońska. Wybrane zagadnienia.

Źródło: The Metropolitan Museum Of Art

Oniji Otani II (aktor teatru kabuki)

Autor: Toshusai Sharaku

Data powstania dzieła: 1794

Źródło: Wikiwand

Trzy słynne piękności

Autor: Utamaro Kitagawa

Data powstania dzieła: 1792-1793

Źródło: Barbaric Poetries

Za wielką falą w Kanagawie (z serii: Trzydzieści sześć widoków na górę Fuji)

Autor: Katsushika Hokusai

Data powstania dzieła: 1831

Źródło: Wikimedia Commons

Porcelanowy dwór z serii Opowieści prowadzone przy stu knotkach

Autor: Katsushika Hokusai

Data powstania dzieła: 1830

Źródło: WebMuseum, Paris

Kwitnienie śliw w Kameido (z serii: Sto słynnych miejsc w Edo)

Autor: Utagawa Hiroshige

Data powstania dzieła: 1857

Źródło: CGFA

Konkurs piękności w dzielnicy rozrywki. Midoriki z Wakamatsuya

Autor: Chōkōsai Eishō

Data powstania dzieła: około 1795-1796

ŹRÓDŁA

Beata Kubiak Ho-Chi, Estetyka i sztuka japońska. Wybrane zagadnienia, Kraków 2009
Conrad Totman, Historia Japonii, Kraków 2009
Curtis Andressen, Krótka historia Japonii, Warszawa 2004
Jolanta Tubielewicz, Historia Japonii, Ossolineum 1984
Jolanta Tubielewicz, Kultura Japonii. Słownik, Warszawa 1996
J. W. Hall, Japonia, Warszawa 1979
Kenneth G. Henshall, Historia Japonii, Bellona, Warszawa
Paul Varley, Kultura Japońska, Kraków 2006

SYLWETKA AUTORA

TAGI:

sztuka   miasto   ukiyo-e  

NASZE ARTYKUŁY

NAJPOPULARNIEJSZE ARTYKUŁY

Kitsune - japońskie lisy

Komu macha maneki-neko?

PATRONUJEMY

PARTNERZY

Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy