Cała Japonia w jednym miejscu!
Najświeższe wiadomości, artykuły i ciekawostki

ISSN 2450-3193

Kulinaria BENTŌ - HISTORIA Z PERSPEKTYWY PUDEŁKA

Just Eat

27.08.2013 | 00:30
Autor: Katarzyna Gudyka

Czy drugie śniadanie jest w stanie kształtować się przez wieki jako nieodzowny element kultury, stanowić międzynarodowy trend, a nawet służyć za propagandę polityczną?

Zobacz, w jaki sposób Japończycy byli w stanie przemienić błahą z naszego punktu widzenia i codzienną rzecz w ulotne dzieło sztuki. 

Etymologia słowa bentō przywędrowała z Chin w okresie panowania Południowej Dynastii Song (XII-XIII w.) i oznaczało ono szeroko rozumianą wygodę, jako że zabieranie ze sobą w podróż małych porcji jedzenia usprawniało jej przebieg. Do tamtej pory Japończycy dla tego typu ekwipunku podróżniczego stosowali nazwy tonjiki (którego zawartością było onigiri) i hoshi-ii (suszony ryż), o których pierwsze wzmianki datuje się na okres Heian (VIII-XI w.). Hoshi-ii charakteryzował się wyjątkowo długim okresem przydatności do spożycia, gdyż ryż w takiej postaci mógł być przechowywany bardzo długo, a do jego przygotowania wystarczyło przegotowanie go w gorącej wodzie.

W okresie Azuchi-Momoyama (lata 1558-1600) bentō przestaje być domeną wędrowców i przenosi się na domowe podwórka, stając się nieodłącznym elementem uroczystości podziwiania kwitnących kwiatów wiśni, hanami, oraz ceremonii picia herbaty, chakai. Wtedy też owy posiłek zaczyna się pakować do drewnianych pudełek. Moda na bentō bardzo szybko obiegła cały kraj.

 W okresie Azuchi-Momoyama zaczęto pakować bentō w drewniane pudełka i nosić na hanami i uroczystości herbaciane. Źródło: Wikimedia

Okres Edo (1603-1868) charakteryzuje się nastaniem względnego spokoju od krajowych konfliktów wewnętrznych, co sprzyja rozwojowi różnych rodzajów bentō. Wędrowcy i podróżni swoje zapotrzebowanie na posiłek uzupełniali dzięki koshibentō, w którego skład wchodził ryż lub onigiri zawinięte w liście bambusa. Była to forma bardziej zbliżona do wcześniej wspomnianego hoshi-ii z powodu podobnego przeznaczenia. Natomiast w środowisku miejskim gwałtownie rozwijała się kultura wyższa, między innymi teatr, w którym bentō zawitało w postaci maki no uchi bentō, czyli dosłownie "bentō w przerwie między spektaklami". Cieszyło się ono tak ogromną popularnością, że zaczęto publikować specjalne książki kucharskie w formie poradników, jak samemu sobie przygotować takie bentō - książki te szybko stawały się bestsellerami. Doborem składników i dekoracjami dostosowywano bentō do świąt takich jak hinamatsuri czy hanami. Istniały dwa rodzaje pudełek, w jakie pakowano bentō: oribako, czyli pudełko wykonane z cienkiego drewna zbliżonego do kartonu, oraz jūbako, będące cztero-, sześcio-, lub ośmiokątnym drewnianym pudełkiem o mocnej kilkuwarstwowej budowie. W celu dodania im ekskluzywnego wyglądu dekorowano je kosztowną w tamtych czasach laką. Pierwsza udokumentowana wzmianka o jūbako pochodzi z okresu Muromachi (XIV-XVI wiek).

Koshibentō; źródło: Bentouyouki

Makinouchi bentō; źródło: Ekiben

Restauracja Meiji i wprowadzony wraz z nią zachodni styl życia przyczyniły się do tego, że koshibentō zawitało do niemal każdego gospodarstwa domowego jako nieodzowny element codziennych przygotowań do pracy i szkoły. Trend ten został wsparty przez władze w ramach hasła „wzbogacić kraj i wzmocnić jego potencjał militarny”. W szybkim tempie zaczęły powstawać specjalne stołówki przygotowujące bentō, a korzystanie z drugiego śniadania w tej formie stało się obowiązkiem uczniów i nauczycieli, co dodatkowo zostało usprawnione poprzez wypuszczenie na rynek poradników dietetycznych specjalnie o tym traktujących. Ewenementem natomiast stało się ekiben. Jego powstanie szacuje się na lata 70. lub 80. XIX wieku. Ekiben było to sprawnie rozprowadzane na stacjach kolejowych bentō sprzedawane ludziom jadącym do pracy tuż pod oknami pociągu. Z początku było to onigiri i warzywa takie jak japońska rzodkiew daikon albo przygotowywane na zachodni styl kanapki, ale w miarę swojego rozwoju menu zostało urozmaicone między innymi o sushi, będące w tamtym czasie wczesną formą fast-foodu.

Ekiben - rok 1902; Źródło: Wikimedia

Krótki, bo trwający zaledwie 14 lat, okres Taishō przynosi nagły zwrot w rozkwicie kultury drugiego śniadania. Zdaniem nacjonalistycznych władz pozostawienie obywatelom wolnej ręki w kwestii organizowania sobie posiłku było zbyt dużą swobodą w opiekuńczym kraju. Bentō zostało całkowicie zabronione na rzecz stołówek w miejscach pracy i szkołach. Państwo zapewniało obywateli, że tylko ono jest w stanie właściwie ich nakarmić. Po pierwszej wojnie światowej jednak to, co zakazane, i tak wróciło wraz z armią pudełek z nowego materiału - plastiku.

Aż do połowy lat 70. XX wieku dawna świetność bentō wydawała się odległą przeszłością. Mimo dystrybucji ekiben przez narodowe linie kolejowe w ramach akcji „Discover Japan”, zachęcającej do noszenia ciepłych posiłków, mimo nowej termoforowej właściwości pudełek i dostępności w japońskich sklepach konbini, najwyraźniej brakowało mu „tego czegoś”. Okazało się, że społeczeństwo zgromadzone w najbardziej zurbanizowanych regionach nie miało czasu na przygotowywanie sobie drugich śniadań, a nie chciało jednocześnie spożywać zimnych posiłków, co utworzyło rynkową lukę, umiejętnie wykorzystaną przez firmę Hokka hokka tei, która w odpowiedzi utworzyła sieć punktów serwujących gorące bentō uzupełnione o dodatkową ofertę doręczycielską. W konbini natychmiast zaczęły powstawać charakterystyczne kolejki odbierające gorące śniadanie ze specjalnych mikrofalówek. Ulepszone bentō kolejny raz było w stanie przystosować się do panujących realiów.

Hokaben - drugie śniadanie spopularyzowane przez Hokka hokka tei - jedzcie póki gorące! Źródło: carlavangrove

W ostatnich latach dochodziło do drobnych przełomów związanych z rozprzestrzenianiem się geograficznym (Korea, Tajwan) i branżowym (wprowadzenie bentō do nowych miejsc - jako najdoskonalszy przykład może posłużyć tu samolotowy kūben), jak i ułatwieniem dostępu (w 2007 roku powstało śniadanie za „symboliczne” 250 jenów). W dobie kryzysu w celu zaoszczędzenia swoich codziennych wydatków szum medialny wywołało bentō danshi, ochrzczone mianem manifestu samodzielności młodych mężczyzn w zarządzaniu swoim czasem, wydatkami i jakością kupowanej żywności. Była to jednak zwykła zmiana wygodnego nawyku w celu przystosowania się do nowej sytuacji finansowej społeczeństwa. Powrót bentō do domowych kuchni eskortowany był przez propagandy ekologiczne, dietetyczne i ekonomiczne. Zmianie uległy również pudełka - ich rozmiar został znacznie zmniejszony, aby mieścił się w aktówkach biznesmenów i w kobiecych torebkach.

Przykład tajwańskiego ekiben; źródło: Wikipedia

Rodzaj bentō uzależniony jest nie tylko od epoki, ale i regionu, składników, panującej mody i inwencji twórczej samego kucharza. Poniżej znajduje się kilka przykładów tych bardziej znanych z ich krótkimi opisami:

 Shokado bentō - charakterystyczną jego cechą jest stylowe kwadratowe naczynie pokryte laką;  źródło: Wikipedia

Chūka bentō - przygotowywane na bazie składników wywodzących się bezpośrednio z kuchni chińskiej; źródło: saikohrou

Kamameshi bentō - charakterystyczne dla prefektury Nagano; serwowane w okrągłych ceramicznych naczyniach, które po skończonym posiłku mogą posłużyć za pamiątki z podróży; źródło: livedoor.blogimg.jp

Noriben - proste bentō, składające się z ryżu przykrytego wodorostami zamoczonymi w sosie sojowym z dodatkowymi składnikami na wierzchu; źródło: dorakesupa

Sake bentō - z łososiem jako głównym składnikiem; źródło: ossanrecipe.blog71.fc2.com

Shidashi bentō - przygotowywane w restauracjach i dostarczane w porze lunchu lub na uroczystości okolicznościowe; dostępne są wariacje zarówno z tradycyjną kuchnia japońską, jak i w stylu europejskim; źródło: Ioriyuzuki

Tori bentō - charakterystyczne dla prefektury Gunma. Głównym składnikiem jest pieczony kurczak; źródło: Soul Soup Soap

Hinomaru bentō - najważniejszym jego elementem jest dekoracja w postaci marynowanej śliwki umeboshi umieszczonej na ryżu tak, aby imitować flagę Japonii - dobór reszty składników według własnych upodobań; źródło: bentouyouki 

Ze wszystkich rodzajów bentō największym międzynarodowym rozgłosem poszczycić się może cieszący oczy kyaraben. Samo określenie kyaraben po raz pierwszy padło w publikacji Hokkaidō Shinbun z 1996 roku w nieskróconej formie „character bentō” oznaczające bentō robione na kształt postaci z kreskówek. Publikacja ta inspirację przypisuje amerykańskiej popkulturze, a jako cel powstania wskazuje sposób na zachęcenie dzieci do jedzenia swojego śniadania. Z czasem w kyaraben główną rolę zaczęły grać postaci z anime, czyniąc ten rodzaj bentō jedną z wizytówek japońskiej kultury masowej.

Źródło: lovekiller

Źródło: babyxbaby

Bentō w swojej historii towarzyszyło japońskiej codzienności nieprzerwanie, niekiedy mając duży wpływ na kształtowanie rzeczywistości. Dzisiaj zachwyca nas swoją wyjątkowością na tle innych kulinarnych ciekawostek, które możemy znaleźć w Kraju Kwitnącej Wiśni, i pięknie wplata się w zbiór innych elementów, za które warto lubić Japonię.

Popularna grupa Momoiro Clover prezentująca swoją limitowaną serię pudełek do bentō; źródło: Mainichi Shimbun

ŹRÓDŁA

業務用弁当容器のORIBE
弁当の歴史
弁当と日本文化

SYLWETKA AUTORA

TAGI:

kuchnia  

NASZE ARTYKUŁY

NAJPOPULARNIEJSZE ARTYKUŁY

Komu macha maneki-neko?

Kitsune - japońskie lisy

PATRONUJEMY

PARTNERZY

Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy