Cała Japonia w jednym miejscu!
Najświeższe wiadomości, artykuły i ciekawostki

ISSN 2450-3193

Kultura KAPPY – NAJWIĘKSI WIELBICIELE OGÓRKÓW WŚRÓD JAPOŃSKICH DEMONÓW

Japan Coolture

02.03.2014 | 10:28
Autor: Agnieszka Krochmal

Kilka słów o kappach, niezwykłych japońskich rzecznych demonach.

Kappy (jap. 河童) znane również, w zależności od regionu, pod nazwami kawatarō (jap. 川太郎 – rzeczny chłopiec), kawako (zapisywane znakami 川子- rzeczne dziecko lub 河伯 – rzeczny hrabia) lub wieloma innymi, to rodzaj wodników, jedne z wielu yōkai, czyli japońskich demonów. Zamieszkują wody słodkie, w przeciwieństwie do ryūjinów lub ryōjinów (jap. 龍神 - morski smok) oraz ningyo (jap. 人魚 – syrena), które preferują wody słone. W religii shintō uważane są za rodzaj suijinów (jap. 水神 - bóstwo wodne), czasem jedynie za yorishiro, czyli obiekt w którym bóstwo przebywa, ale sam w sobie bóstwem nie jest. W podaniach występuje wiele rodzajów kapp. Najbardziej popularne to wodnik-wampir, wysysający krew ze zwierząt oraz ludzi i wodnik z niewielkim wodnym wgłębieniem na głowie. Kappy są obok oni (diabła) i tengu (skrzydlatych goblinów) najbardziej popularnym rodzajem yōkai. Ponieważ pomimo zgłaszania przypadków pojawienia się kapp nie ma dowodów, że istnieją, stwory te są przedmiotem badań kryptozoologicznych.

Kappa; źródło: OSpace

Według podań ludowych kappy miały około metra wysokości, a więc osiągały wzrost kilkuletniego dziecka. Były postaciami człekokształtnymi, ale posiadały żółwią skorupę lub były pokryte rybimi łuskami. Ich ręce i nogi przypominały kończyny żab, ponieważ były niezwykle długie i czasem bywały zakończone błona pławną. Mogły być również zakończone pazurami. Czaszka kapp wyglądała jak kocia lub tygrysia, miała jednak rysy małpy. Większość osobników na czubku głowy posiadała wgłębienie (zwane sara - 皿 - czyli talerz), które zawierało wodę dającą im życiodajną siłę i umożliwiającą wychodzenie na ląd. Sara była zawsze okolona kępą włosów. Ich długość zależała od wieku, im stwór starszy, tym włosy dłuższe. Najstarsi rzeczni chłopcy mieli siwe czupryny. Kolor skóry kapp zmieniał się jak u kameleona. Najczęściej można się było jednak spotkać z osobnikami koloru zielonego, niebieskiego lub żółtawego. W wodzie stawały się przezroczyste, dlatego też podpływały niezauważone. Istniały również rzeczne dzieci pokryte czarno-czerwoną sierścią, zwane hyōsube ( ひょうすべ). Środowisko kapp stanowiła głównie woda, ale zdarzało się im wychodzić na ląd. Musiały jednak uważać, gdyż bez wody w sarze stawały się sparaliżowane i osłabione, mogły nawet umrzeć. Po opuszczeniu wody zostawiały na ziemi mokre ślady. Kappy posiadały niezwykle bystre oczy, czasem się śliniły i przeważnie pachniały rybami. Ich główne pożywienie, poza ludzkimi dziećmi, stanowiły ogórki oraz bakłażany. Kappy świetnie pływały, były również bardzo silne. Często bywały oskarżane o wciąganie bydła oraz koni w odmęty rzeki lub jeziora; mówiło się, że to one odpowiadają za wiele utonięć, zwłaszcza utonięć dzieci. Według niektórych podań miały czasem kacze dzioby, a ich ramiona mogły się obracać dookoła, łatwo też było je odłączyć od tułowia. Inna legenda głosi, iż ręce i nogi kapp były połączone ze sobą tak, że jeśli pociągnęło się za jedną kończynę, druga stawała się krótsza. Dlatego też niemożliwe było odebranie demonowi tylko jednej ręki lub nogi.  Jednak samo oderwanie ręki (lub rąk) nie stanowiło dla kappy wielkiego problemu, gdyż stwory te mogły je sobie z powrotem przytwierdzić, o ile oczywiście kończyna (lub kończyny) zostanie im zwrócona.

Kappy z XIX-wiecznego Ilustrowanego Przewodnika12 Rodzajów Kapp ( 水虎十二品之図); źródło: National Diet Library

Kappy to stworzenia złośliwe i niebezpieczne. Według podań uwielbiały płatać figle i wyrządzać szkody. Często porywały dzieci, topiły bydło i niszczyły pola ryżowe. Upodobały sobie zwłaszcza kradzieże koni. Istnieje prawdopodobieństwo, że składanie właśnie tych zwierząt w ofierze wodnemu bóstwu Mizugamiemu spowodowało to szczególne upodobanie kapp. Jeśli już udało im się wciągnąć kogoś pod wodę, zazwyczaj zabierały mu wnętrzności lub zjadały samą wątrobę. Mogły również ukraść schwytanemu klejnot shirikodama (jap. 尻子玉), który według Japończyków znajdować się miał w odbycie i był źródłem odwagi oraz chęci do życia. Bez niego człowiek stawał się bezbronny lub umierał, w zależności od wersji legendy. Niektórzy uważali, że shirikodama i wątroba były składane przez kappy innym wodnym bóstwom. Oprócz tego kappy zaglądały kobietom pod kimona, głaskały je w nocy w toalecie po pośladkach, czasem również gwałciły. Podobno kradły też sake wędkarzom. Jako stworzenia niezwykle wojownicze i lubiące współzawodnictwo często wyzywały ludzi na pojedynki: w zapasach, przeciąganiu liny lub szachów shōgi. Jeśli wygrały, topiły przeciwnika i go zjadały. Bez oszustwa wygrana z kappami nie była możliwa, dlatego też pewien samuraj po tym jak został wyzwany na pojedynek w przeciąganiu liny, zaprzągł do niej konia. Według podania kappa przegrał tę nierówną walkę, upadł i wylała mu się woda z sary. W zamian za napełnienie wgłębienia wodą, obiecał samurajowi, że nauczy go nastawiać kości.

Jednak nie wszystkie kappy są złośliwe, niektóre można oswoić. Jeśli komuś się to udało, mógł zabierać takiego wodnika ze sobą na ryby. Złapane demony, w zamian za zwrócenie wolności, oferowały magiczne przedmioty, wysyłały podarunki ze świeżych ryb. Zdradzały również receptury magicznych lekarstw i uczyły zabiegów medycznych i ziołolecznictwa, ponieważ doskonale się na tym znały. Kappy według legend mówiły biegle po japońsku i były niezwykle honorowe. Nigdy nie kłamały i zawsze dotrzymywały danej obietnicy, jeśli już udało się komuś nakłonić je do złożenia takowej. Zdarzało im się również nawadniać pola rolników, zamiast je niszczyć i pomagać ludziom w pracach irygacyjnych. Czasem można je było również przekupić ogórkami, w zamian za które zdradzały swoje medyczne sekrety. Niektóre wodne demony zaprzyjaźniały się z dziećmi i uczyły je pływać. W obecności dorosłych stawały się niewidzialne.

W celu zapewnienia sobie przyjaźni kappy najlepiej karmić je ogórkami lub bakłażanami. Najbardziej odpowiednie będą te z pierwszych zbiorów, które należy wrzucać do rzek i jezior. Można również zapisać na nich swoje nazwisko rodowe w celu zapewnienia sobie ochrony. W epoce Edo (1603-1868) szczególnie popularne było zapisywanie na ogórkach imion dzieci, co miało je chronić przed utonięciem. Dlaczego właśnie ogórki? Możliwe, że dlatego, iż ogórki zawierają w sobie bardzo dużo wody. Jeśli już zetknęło się z kappą można było wykorzystać jego honor przeciwko niemu, żeby uniknąć kłopotów. Najlepszym sposobem było ukłonienie się przed kappą. Stwory te zawsze się odkłaniały, co powodowało, że wylewała im się woda z sary  na czubku głowy. Jeśli napełniło się ją z powrotem wodą i wypuściło, rzeczne dziecko było wdzięczne i nie czyniło szkody. W niektórych regionach Japonii ochronę przed kappami zapewniało również zjedzenie ogórka przed kąpielą w rzece. Należało jednak uważać, gdyż w niektórych regionach takie zachowanie działało wręcz przeciwnie – przyciągało demony, zamiast je odstraszać. Według podań kappy nie lubiły żelaza, sezamu i imbiru, które to działały na nie podobnie jak czosnek na wampiry, były więc dobrym sposobem ich odstraszania. W epoce Edo wierzono również, że rzeczni chłopcy boją się ognia.

Kappa i nieodzowny ogórek; źródło: godchecker.com

Istnieje kilka teorii dotyczących pochodzenia kapp. Jedno z podań opisuje jak podczas przenoszenia chramu Kasuga z Kashimy do Nary w VIII w. główny architekt ożywił lalki, aby te pomogły w pracy. Jednak po zakończonym przedsięwzięciu architekt wyrzucił lalki do wody, które zaczęły się mścić na ludziach. Inna opowieść podaje, iż w epoce Edo (1603-1868) lalki zostały zatrudnione do przebudowy posiadłości pewnego pana feudalnego. Jednak lalki były leniwe i nie pracowały dobrze, więc architekt bił je po głowach drewnianą laską, w wyniku czego powstały sara. Kiedy po zakończonej przebudowie wyrzucono lalki do wody, te zapytały co mają jeść. Architekt odpowiedział, że to nie jego sprawa, mogą się żywić chociażby ludzkimi pośladkami. Kolejne opowiadanie podaje, iż kappy to duchy ludzi utopionych w rzekach lub martwych noworodków, wrzucanych niegdyś do rzek, które to powróciły, aby się mścić. Niektórzy utożsamiają kappy z Kawa no Kami (jap. 川の神 – bóstwo rzeki) wywodzącym się z wierzeń shintoistycznych. Istnieje również teoria, że rzeczne dzieci to chińskie małpy, które chcąc złapać odbicie księżyca w wodzie, utonęły. Inne podanie głosi, ze wywodzą się one od starożytnego „ludu rzecznego”, który został podbity przez władców Yamato (250-710). Kolejna legenda głosi, iż kappy wyszły na ląd w miejscowości Yatsushiro i zaczęły stanowić poważny problem, gdyż kradły konie, a ich populacja wciąż rosła. Władca wysłał więc przeciwko nim zbrojny oddział, ale kappy uciekły do sąsiedniej prowincji. Samo słowo ”kappa” może pochodzić od płaszczy portugalskich misjonarzy (z portugalskiego „capa”), którzy przybywali do Japonii w XVI w. i wyglądem często przypominali kappy, nosili bowiem podobne fryzury.

Współcześnie wizerunki kapp są dość powszechne na japońskich ulicach. Same stworzenia przeszły również swoistą metamorfozę. Nie są już straszne i złowieszcze, występują raczej jako słodkie i urocze. Zwłaszcza okolice mostu oraz ulicy Kappabashi (dosł: Most Kappy, 合羽橋) w Tokio jest pełen wizerunków kapp. W epoce Edo (1603-1868) na obszarze tym znajdowały się pola uprawne, które były często zalewane, ponieważ otaczały je kanały. Znalazł się jednak człowiek, który postanowił temu zaradzić. Handlarz płaszczami przeciwdeszczowymi Kihachi zainwestował mnóstwo czasu i pieniędzy w budowę systemu odprowadzającego wodę. Kiedy jednak budowa nieznośnie się przeciągała, a fundusze Kihachiego były na wyczerpaniu, z pomocą przyszedł mu kappa. Dzięki wodnikowi projekt został skończony o wiele szybciej. Dodatkowo, każdemu kto widział kappę, zaczęło nagle sprzyjać niesamowite szczęście. W podziękowaniu dla stwora zbudowano świątynię Sōgen, zwaną Świątynią Kappy, w której znajduje się także grób Kihachiego. Również w innych częściach Japonii zauważalna jest obecność kapp. Nad dużą częścią rzek znaleźć można znaki ostrzegające przed tymi niezwykłymi istotami.

Kappa na chodniku przy Kappabachi; źródło: Muza-chan

Na obecny wizerunek kapp w Japonii bardzo wyraźny wpływ miało opowiadanie Akutagawy Ryūnosuke (jap. 芥川龍之介) z 1927 roku pt. „Kappy”. Swoje opowiadanie Akutagawa wzorował na „Podróżach Guliwera” Jonathana Swifta. Stanowiło ono satyrę społeczeństwa japońskiego w XX w. opisywało świat równoległy, w którym to kappy stanowiły większość, a ludzie byli jednie „mniejszościami etnicznymi”. W języku japońskim powiedzenie kappa no kawa nagare (jap. 河童の川流れdosł. “kappa, którego znosi/topi rzeka”) oznacza, że nawet ekspert w danej dziedzinie może się pomylić. Obecność rzecznych dzieci można zauważyć również w japońskiej kuchni. Jednym z rodzajów sushi jest kappamaki, czyli maki z ogórkiem. Browar Kizakura Kappa Sake oferuje gościom odwiedzającym oddział w Fushimi, w prefekturze Kioto, obejrzenie wystawy poświęconej kappom. Stwory te również często występują w mangach, anime, książkach oraz filmach. W powieści autorstwa Harukiego Murakamiego „Koniec Świata i hard-boiled Wonderland” kappy są złośliwe i krwiożercze. Z kolei w animowanej, uroczej historii „Kappa no Kaikata (カッパの飼い方- Sposób wychowania kappy) bohater usiłuje trzymać kappę jako swoje zwierzątko domowe.

Kappa z anime Kappa no Kaikata; żródło:  animated-divots.net

W wielu miastach, m.in. w Ushiku, Tokio, Komaki i Misawie, w lecie obchodzone jest święto Kappa Matsuri, podczas którego wszyscy uczestnicy tańczą i w rytm śpiewanej przez siebie piosenki „Kappa Bayashi”. Historycznie święto miało na celu zapewnienie dobrych zbiorów oraz uzyskanie przychylności kapp, tak, by te nie niszczyły pól. Matsuri odbywały się one dwa razy do roku, w czasie przesilenia letniego oraz zimowego. Podobno właśnie wtedy kappy podróżowały. Częstym elementem Kappa Matsuri są również sztuczne ognie, których kappy się boją, ponieważ wybuchy fajerwerków są zbyt głośne i przypominają tradycyjny ogień, którego wodniki się boją.

Kappa Matsuri; źródło: YouTube

Japoński folklor pełen jest fantastycznych stworzeń, które do tej pory istnieją w świadomości Japończyków. Do dziś stawia się im świątynie lub ołtarzyki, odprawia święta ku ich czci, czy straszy nimi dzieci. Trzeba wiedzieć, jak się przed nimi chronić albo jakie korzyści może przynieść spotkanie z nimi. Kappy są jednymi z takich stworzeń. Dlatego jeśli zapuścimy się w okolice rzek czy jezior będąc w Japonii, lepiej pamiętajmy o dobrych manierach. I koniecznie nośmy przy sobie ogórki. Tak na wszelki wypadek.

ŹRÓDŁA

Kozyra Agnieszka, Mitologia japońska, seria mityczna, PWN, Warszawa 2011, str. 331-348
Tubielewicz Jolanta, Mitologia Japonii, seria Mitologie Świata, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, 1986, str. 230-231
Tatarczuk Marcin, Kaidan. Japońskie opowieści niesamowite epoki Edo, wyd. TRIO, Warszawa 2011, str. 100-103
Bush Laurence C., Asian horror encyclopedia: Asian horror culture in literature, manga and folklore, Writers Club Press, 2011, str. 94
Foster Michael Dylan, Pandemonium and parade: Japanese monsters and the culture of yōkai, University of California Press, 2009, str. 45-48
Foster Michael Dylan, The Metamorphosis of the Kappa: Transformation of Folklore to Folklorism in Japan [w:] Asian Folklore Studies, tom 57, nr 1, Nanzan University, 1998, str. 1-24
Japan Talk 1
Japan Talk 2
Japan Talk 3
Myths and Magic Encyclopedia
Encyklopedia Britannica
New York Kappa Blog
e-kappa.jp
Japanese Search
onmarkproductions.com
Tsukuba Wiki

SYLWETKA AUTORA

TAGI:

manga i anime   sztuka   święta  

NASZE ARTYKUŁY

NAJPOPULARNIEJSZE ARTYKUŁY

Kitsune - japońskie lisy

Komu macha maneki-neko?

PATRONUJEMY

PARTNERZY

Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy