Cała Japonia w jednym miejscu!
Najświeższe wiadomości, artykuły i ciekawostki

ISSN 2450-3193

Kultura OBON - ŚWIĘTO KU CZCI ZMARŁYCH PRZODKÓW

Impressive Magazine

08.08.2014 | 17:58
Autor: Agnieszka Krochmal

Obon często bywa kojarzone z lampionami unoszącymi się na wodzie. Czym jest to święto i dlaczego zapalone lampiony stanowią jego istotny element?

Obon (お盆 lub 盆- bon) to doroczne święto zmarłych, które obok Nowego Roku (お正月 - Oshōgatsu) jest najważniejszą uroczystością w Japonii, obchodzoną w całym kraju. Bywa nazywane również Festiwalem Latarni, ze względu na dużą ilość lampionów chōchin, towarzyszących jego obchodom. Wierzy się, że w trakcie Obon duchy przodków odwiedzają swoich żyjących krewnych. Bon tradycyjnie obchodzone było 15. dnia 7. miesiąca kalendarza księżycowego, jednak obecnie uroczystości nie wszędzie odbywają się w tym samym czasie. Zgodnie z przyjętym w epoce Meiji (1868-1912) kalendarzem gregoriańskim, święto zmarłych może wypadać w lipcu lub sierpniu. Dlatego też jedna część Japonii (region Kansai) obchodzi obon pomiędzy 13 a 16 sierpnia – tzw. Hachigatsu Obon (八月お盆), a druga część (region Kantō) – między 13 a 16 lipca, czyli Shichigatsu Obon (七月お盆). W niektórych rejonach Japonii, zwłaszcza na Okinawie, wciąż obchodzone jest Kyu Bon (旧盆), czyli „stare bon”, którego data ustalana jest na podstawie kalendarza księżycowego i wypada zazwyczaj w lipcu, aczkolwiek może również przypaść na sierpień lub początek września.  

Często można usłyszeć, że Obon jest świętem buddyjskim. Nie jest to do końca prawdą. Ponieważ w Japonii wszystkie rytuały pogrzebowe oraz związane ze śmiercią czy zwłokami odprawiane są w obrządku buddyjskim, można zakładać, że również Bon jest tradycją przynajmniej częściowo buddyjską. Dodatkowo uważa się, że Bon jest skróconą wersją japońskiej transliteracji sanskryckiego słowa Ullambana, które oznacza „wisieć do góry nogami” i symbolizuje ogrom cierpienia. Japończycy, chcąc zmniejszyć cierpienie duchów swoich przodków, obchodzą Obon. Obchody święta są zgodne z nauczaniem Buddy Siakjamuniego, zawartym w Sutrze Urabon. W tekście tym Mokuren Sonja, potomek Siakjamuniego oraz mnich znany z posiadania niezwykłych mocy, postanowił odnaleźć swoją zmarłą matkę. Kiedy ją znalazł, okazało się, że matka cierpi jako głodny duch – gaki. Mokuren poprosił Buddę Siakjamuniego o pomoc, a ten odpowiedział mu, że należy złożyć ofiarę każdemu mnichowi, który ukończył trening. Mokuren posłuchał rady i uratował swoją matkę, która doznała oświecenia.  

Jednak święto to było obchodzone w Kraju Kwitnącej Wiśni jeszcze przed wprowadzeniem buddyzmu. Szacunek dla przodków to bardziej element konfucjański niż buddyjski. Dodatkowo wierzenie, iż dusze zmarłych mogą powrócić na ziemię, by odwiedzić krewnych, nie zgadza się z buddyjską wiarą w cykliczne reinkarnacje. Buddyzm wpłynął na kształt święta zmarłych, tak więc jego obecna postać jest wynikiem połączenia wierzeń ludowych oraz buddyzmu. 

Obchody święta trwają trzy dni. Wierzy się, że jest to czas, kiedy wszystkie dusze zmarłych mogą spacerować po ziemi. Tradycyjnie duchy dzieli się na trzy grupy: dusze zmarłych przodków, nowe duchy oraz dusze osób zmarłych nagle i głodne duchy gaki. Ponieważ wierzono, że jedynym pokarmem, jaki mogą przyjąć gaki, są ofiary składane przez mnichów właśnie w trakcie Obon, większość Japończyków chętnie przekazuje ofiary dla gaki do świątyni. W Japonii święto zmarłych nie jest dniem oficjalnie wolnym od pracy, jednak większość Japończyków dostaje w tym czasie urlop, aby móc świętować w gronie rodziny. Właśnie dlatego w okresie Bon wzmaga się ruch na drogach, każdy bowiem chce wrócić do rodzinnej miejscowości na spotkanie ze zmarłymi krewnymi. W trakcie Obon należy odwiedzić miejsca spoczynku przodków. Rodziny sprzątają groby oraz porządkują teren wokół nich, aby godnie przywitać powracające dusze. Zostawia się również ofiary dla zmarłych przed domowym ołtarzykiem butsudan. Często również prosi się mnicha buddyjskiego, aby przed shoryodana, specjalną półeczką, na której ustawia się ofiary w postaci ryżu, owoców i warzyw, recytował sutry za dusze przodków. Shoryodana stoi często przed butsudanem, chociaż nie zawsze. Często wokół niej ustawia się lampiony, a przestrzeń wokół dekoruje. 

Shoryodana z lampionami po bokach i „prezentami” dla zmarłego, źródło: Nastukashii’s Weblog 

Pierwszego dnia uroczystości zapala się lampiony i odwiedza cmentarze, aby prosić dusze przodków, by te wróciły do domu (tzw. mukae-bon 迎え 盆). Często zapala się również latarnie na zewnątrz domów, aby wskazać drogę zmarłym. Trzeciego dnia należy odprowadzić zmarłych, tak więc rodzina z lampionami z namalowanym na nich rodowym nazwiskiem wyrusza na cmentarz (tzw. okuri-bon 送り盆). Latarnie można również puścić na rzekę, jezioro, morze czy ocean – zwyczaj ten nazywa się tōrō nagashi (灯籠流し). Mamy wtedy pewność, że nie tylko dusze naszych przodków, ale wszystkie duchy przebywające w danym momencie na ziemi znajdą drogę powrotną. 

Tōrō nagashi, źródło: Wander the Map  

Nieodzownym elementem japońskiego święta zmarłych jest również bon odori (盆踊り), specjalny taniec wykonywany właśnie w tym okresie. Podobno wspomniany Mokuren, kiedy dowiedział się, że jego matka doznała oświecenia, zaczął tańczyć z radości. Tak właśnie narodziło się bon odori. Kroki tańca różnią się w zależności od regionu. Muzyka natomiast, do której wykonuje się taniec, zawsze powinna być radosna, tak, aby godnie powitać dusze przodków, a jednocześnie skutecznie odstraszyć groźne i niezbyt mile widziane duchy. Tancerze mają na sobie yukaty i mogą tańczyć wokół wysokiej, drewnianej wieży yagura, chociaż nie jest to konieczne. Bon odori może być wykonywany na ulicy, niedaleko jeziora lub na brzegu morza, a także w miejscach publicznych lub domach prywatnych. Miejsca te nie są przypadkowe. Wybiera się zazwyczaj takie, które miają stanowić granicę pomiędzy światem żywych i umarłych. Tańczący swoimi ruchami przekazują jakąś treść, jak historię regionu, opis wykonywanych prac czy zwykłą opowiastkę. Na przykład, taniec tankō bushi opowiada historię o górnikach, wydobywających węgiel, a soran bushi – historię o morzu.

Krótki film pokazujący, jak tańczyć tankō bushi, źródło: youtube.com

Soran bushi w wykonaniu grupy tańca yosakoi Sakuramai Polska, źródło: youtube.com 

Bon odori należy tańczyć w grupie, ponieważ cała społeczność ma powitać zmarłych przodków. Każdy może dołączyć do tańczących w dowolnym momencie. Również nazwa tańca, bon odori, wskazuje na jego zbiorowy charakter, tradycyjnie bowiem wyróżnia się dwa rodzaje tańców. Pierwszym z nich jest mai, który można tańczyć w grupie, jednak najczęściej taniec rozpoczyna jedna osoba. Kolejne osoby mogą, choć nie muszą, dołączyć. Dodatkowo, aby zostać tancerzem mai, trzeba poświęcić wiele czasu na ćwiczenia. Drugim rodzajem tańca jest właśnie odori, którego raczej nie zobaczymy wykonywanego przez jedną osobę. W tym wypadku niepotrzebne są długie ćwiczenia, ponieważ każdy może tańczyć. Bon odori rozpoczyna się o zmierzchu i może trwać kilka godzin lub nawet całą noc. Tradycyjnie uważa się, iż to właśnie noc jest bardziej „magiczną” częścią doby, którą duchy upodobały sobie bardziej niż dzień. Kiedy używano kalendarza księżycowego, na 15. dzień 7. miesiąca zawsze przypadała pełnia księżyca. Pełnia umożliwiała tańczenie przez całą noc (tzw. tetsuya odori – 徹夜踊り). 

Najbardziej znanym wydarzeniem związanym z Obon jest festiwal Gozan no okuribi (五山の送り火), zwany potocznie Daimonji (大文字), który odbywa się na zakończenie „sezonu Obon”, 16 sierpnia w Kioto. Gozan no okuribi oznacza dosłownie „pożegnalne ognie na pięciu górach”, ponieważ właśnie podczas tej uroczystości na pięciu wzgórzach otaczających Kioto rozpalane są ogniska. Ognie układają się w ogromne kształty widziane z daleka, dlatego festiwal potocznie nazywany jest Daimonji, czyli „wielki znak”. Ogniska te mają pokazywać duszom drogę powrotną w zaświaty. Ogień na każdym ze wzgórz zapalany jest o określonej porze i w określonej kolejności. Pierwsze ogniska pojawiają się na wzgórzu Higashiyama i układają się w chiński znak „dai” 大 oznaczający „duży” lub „wspaniały”. Pierwsza (pozioma) kreska znaku ma długość 80 metrów, następna (odchylona w lewo) – 160 metrów i ostatnia (odchylona w prawo) – 120 metrów.

Znak „dai” na wzgórzu Higashima, źródło: Storyhouse

Następnie widoczne stają się znaki „myō” 妙 oraz „” 法 symbolizujące razem „cudowne nauczania Buddy” i chociaż zapalają się na dwóch różnych wzgórzach (Mandoro oraz Daikokuten), traktowane są jako całość (a więc jako jedna góra). Dalej, na wzgórzu Funa Nishigamo, pojawia się kształt łodzi, na górze Okita kolejny znak „dai” 大 oraz kształt bramy torii na wzgórzu Mandara. Ognie pojawiają się w odstępach co 5 minut, począwszy od godziny 20:00. Każdy z kształtów widoczny jest przez około 30 minut. 

Ognie w kształcie łodzi na wzgórzu Funa Nishigamo, źródło: Google Earth

Obon jest świętem niezwykłym. Z jednej strony to bardzo ważne wydarzenie dla każdej japońskiej rodziny, z drugiej - atrakcja turystyczna. Lampiony i ognień tworzą niezywkłą atmosferę, a taniec na powitanie zmarłych dodaje Bon uroku. Co najważniejsze, Obon nie stracił swojego tradycyjnego charakteru. Chociaż oprawa święta jest z pewnością bardziej efektowna niż kiedyś, to jednak rytuały ku czci zmarłych wciąż odgrywają w nim najważniejszą rolę.

ŹRÓDŁA

Shingon Buddhist International Institute
Japan National Tourism Organisation
Japan National Tourism Organisation 2
Japan-guide.com
About.com
Bonodori.net
Bonodori.net 2
Bonodori.net 3
Bonodori.net 4
Bonodori.net 5
Bonodori.net 6
Kikuko
Suite.io/paula-i-nielson
Ping Mag
Kyoto Travel Guide
Japan Visitor

SYLWETKA AUTORA

TAGI:

wydarzenia   podróżowanie   święta   turystyka   religia   Kioto  

NASZE ARTYKUŁY

Muminkomania w Japonii

NAJPOPULARNIEJSZE ARTYKUŁY

Komu macha maneki-neko?

Kitsune - japońskie lisy

PATRONUJEMY

PARTNERZY

Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy