Cała Japonia w jednym miejscu!
Najświeższe wiadomości, artykuły i ciekawostki

ISSN 2450-3193

Kultura INARI - BOGINI RYŻU, OPIEKUNKA LISÓW

youinjapan.net

14.01.2015 | 18:49
Autor: Agnieszka Krochmal

Inari jest jednym z najpopularniejszych bóstw czczonych w Japonii. To właśnie jej chramy oraz kapliczki z charakterystycznymi wizerunkami lisów można spotkać najczęściej.

Inari (稲荷), zwana również Inari Ōkami (稲荷大神) lub Oinari (お稲荷), jest najczęściej czczona jako bóstwo sintoistyczne, chociaż również buddyzm oddaje jej cześć. Bóstwo to bywa przedstawiane różnie, zarówno jako mężczyzna, kobieta, a czasem również niesprecyzowana, życiodajna siła. Najczęściej jednak występuje w kobiecej postaci, często na lisie lub z kłosem ryżu w ręku. Najbardziej prawdopodobne wydaje się być, iż Inari nie jest jednym, lecz wieloma lokalnymi bóstwami plonów i dobrobytu, które w pewnym momencie zaczęły być czczone pod jednym imieniem. Z Inari bywają również utożsamiane inne bóstwa o pokrewnych funkcjach, jak np. Uka no Mitama no Kami czy Toyouke, sintoistyczne bóstwa (kami) pożywienia lub po prostu występuje pod wieloma różnymi imionami jak np. Ukanomitama, Miketsu, Ukatama, Ōketsu, Wakamusubi czy Wakaukanome. 

Inari początkowo była czczona jedynie jako bóstwo ryżu, później również jako bóstwo pożywienia i plonów w ogóle. Z czasem uznano ją także za patronkę handlu i rybołówstwa oraz opiekunkę domostw. Według jednej z legend, w której Inari występuje w męskiej postaci, przejął on obowiązki bóstwa pożywienia po swojej zmarłej żonie – Ukemochi. Pewnego razu miała ona zwymiotować ryż oraz ryby w darze dla Tsukiyomiego (kami księżyca). Ten niestety nie zrozumiał dobrych intencji Ukemochi i, uznając jej zachowanie za obrazę, zabił ją, a Inari przejął jej funkcję patrona pokarmu. Obecnie Inari jest również patronką rybołówstwa i bezpieczeństwa na morzu, ponieważ obfitość ryb również uznaje się za urodzaj.

Według jednej z legend Inari przybyła na ziemię w czasie stworzenia świata. Kiedy w Japonii zapanował głód, bogini zstąpiła z Niebiańskiej Równiny na białym lisie, trzymając w ręku kłosy zboża, zwanego ina. Obecnie słowa tego używa się na ryż, jednakże Japończycy wierzą, że Inari nie przyniosła im ryżu. W zamierzchłych czasach Japonia była bowiem krajem bagnistym, na którym ryż nie mógłby urosnąć. Tak więc kami zboża ine to Inari. Pojawienie się Inari opisuje również inna legenda. Irogu, pochodzący z zamożnej rodziny, ćwiczył strzelanie z łuku na ryżowych ciastkach mochi. Kiedy strzała przebiła środek jednego z ciastek, zmieniło się ono w białego ptaka, który jest utożsamiany z Inari. Ptak poszybował w górę i wylądował na pobliskim wzniesieniu, a Irogu, podążając za nim, zobaczył, iż na wzgórzu rośnie ryż. Od tej pory ród mężczyzny uważał górę za świętą i przesadzał z niej sadzonki na swoje pola. Przyjęcie się roślin oznaczało pomyślność dla całego rodu, uschnięcie natomiast – nadchodzące nieszczęścia.  

Kult Inari prawdopodobnie przeniknął  do Japonii wraz z buddyzmem z półwyspu koreańskiego w VIII wieku. Ponieważ w Japonii istniały lokalne kulty bóstw rolniczych, po upowszechnieniu się nowej religii, Inari zaczęła je stopniowo zastępować, przejmując ich funkcje. Mnich Kūkai, założyciel buddyjskiej szkoły shingon, uznał Inari za bóstwo opiekuńcze świątyni Tōji w Kioto. Podobno spotkał on Inari pod postacią starego mężczyzny, niosącego worek (lub według innej wersji snopek) ryżu. Dlatego obecnie buddyzm najczęściej oddaje cześć Inari w męskiej postaci, a mnichom szkoły shingon zawdzięcza się popularyzację tej formy bóstwa.

Inari z lisami, źródło: Encyklopedia Britannica

Jednak źródeł kultu Inari należy szukać jeszcze wcześniej. Ponieważ wiele bóstw hinduistycznych przeniknęło później do buddyzmu, wydaje się być bardzo prawdopodobne, że bogini Dakini, utożsamiana z Bóstwem Pięciu Zbóż, jest postacią, od której wywodzi się kult Inari. Dakini żywiła się mięsem, dlatego składano jej krwawe ofiary. Jednak w buddyzmie wizerunek Dakini ulega złagodzeniu. Szczególnie popularna w buddyzmie tantrycznym bogini Dakiniten żywi się sercami zmarłych i podobno dlatego potrafi przepowiadać śmierć z półrocznym wyprzedzeniem. Wysłannikiem oraz wahaną (boskim wierzchowcem) Dakini był biały lis.

Dakini, źródło: Dakini Rose Gardens

Ponieważ nie ma jednego bóstwa Inari, a jedynie wiele kami czczonych jako Inari, można zauważyć występowanie zjawiska tzw. „własnej Inari”. Każdy wyznawca rozumie bowiem to  bóstwo na swój sposób, dlatego każdy ma „własną” Inari. Termin „Moja własna Inari” (jap. 私のお稲荷様) jest wyrażeniem z języka codziennego, które prawdopodobnie zaczęło być używane pod koniec epoki Edo (1603-1868), bo właśnie wtedy powstało wiele chramów ku czci Inari. Ponieważ różne „rodzaje” Inari słuchają różnych próśb, jest to bóstwo, które uległo ogromnemu spersonalizowaniu i można powiedzieć, że ilu wyznawców, tyle różnych wersji tego bóstwa. 

Przekonanie o możliwości „personalizowania” Inari może pochodzić z przeświadczenia, iż bóstwo można „zaszczepić”, tak jak odpala się płomień od świecy. Odbywa się to w specjalnym rytualne zwanym kanjō. Samo bóstwo nienaruszone pozostaje w chramie, ale jego cząstka wędruje w nowe miejsce kultu. Zarówno w sinto, jak i buddyzmie można zakupić figurkę Inari/Dakinitena, po czym odpowiednio ją poświęcić w chramie lub świątyni. Dzięki temu każdy może mieć w domu własną cząstkę bóstwa. Ceny figurek wahają się od 400 do 14 tys. złotych. Właściciele sklepów często zakupują ołtarzyki Inari i umieszczają je w swoich placówkach. Ołtarzyk taki wygląda jak mały budynek, w którym znajduje się lis, z podniesioną do góry prawą łapą, który niczym maneki neko wabi klientów i sprzyja prosperowaniu przedsięwzięcia. Na wzgórzu Inariyama przy chramie Fushimi Inari Taisha znaleźć można wiele kamiennych ołtarzy, tzw. otsuka (お塚) symbolizujących boginię. Dawniej każdy wyznawca mógł postawić własny otsuka dla swojej „własnej Inari” i wypisać na nim indywidualne imię dla bóstwa. Początkowo kapłani sprzeciwiali się temu procederowi, obecnie wydają się nie mieć większych obiekcji. Na wzgórzu Inariyama znajduje się około 10 000 otsuka. Na terenie Fushimi Inari Taisha nie można wznosić nowych ołtarzy, jedynie wziąć pod opiekę jeden z już się tam znajdujących, którym nikt już się nie zajmuje. Nie można jednak w tym celu użyć własnych materiałów, należy zakupić wszystko w chramie. Średni koszt to ok. 53 000 złotych. Innym sposobem jest zaadaptowanie Inari z jednego z otsuka jako własnego bóstwa. Kapłan „odszczepia” ducha bogini, a wierny modli się do Inari zarówno w domu, jak i przy ołtarzu na wzgórzu. Podobne ołtarze znajdują się również w Saijō Inari. 

Ołtarze otsuka na wzgórzu Inariyama, źródło: http://stockarch.com/users/photoeverywhere

Inari wydaje się być bardzo ważnym bóstwem sintoistycznym. Świadczy o tym fakt, iż chramy jej poświęcone są zazwyczaj budowlami najwyższej rangi, fundowanymi przez dwór cesarski. Oprócz nich każda wioska posiada również swoje własne miejsca kultu poświęcone Inari. Niektórzy badacze wyróżniają tzw. Trzy Wielkie Świątynie Inari. Pierwszą z nich jest Fushimi Inari Taisha w Kioto, który jest najważniejszym chramem sintoistycznym poświęconym Inari, znanym z dużej ilości bram torii na swoim terenie. Tutaj znajdują się również ołtarze otsuka dla Inari. Odbywający się tu Inari masturi jest najważniejszym festiwalem zarówno chramu, jak i kultu bogini w ogóle. Trwa 21 dni i składa się z tańców i pantomimy oraz procesji, w trakcie której niesiona jest Inari w palankinie. 

Lis przy Fushimi Inari Taisha, źródło: http://rurousha.blogspot.com/ 

Drugi to buddyjska świątynia Toyokawa Inari w Toyokawa, a jako trzeci uznaje się zazwyczaj największy chram w regionie, czyli Kasama Inari (Ibaraki) w Kantō i Saijō Inari (Okayama) w Kansai. Podział nie jest oficjalny, często jako trzeci z Wielkiej Trójki występuje zupełnie inny obiekt. Chramów poświęconych Inari jest w Japonii najwięcej i są one najbardziej popularne. Kult bogini ryżu jest szczególnie rozpowszechniony w regionie Kantō, gdzie prawie jedna trzecia chramów sintoistycznych jest jej poświęcona. W okresie Edo Inari uznawana była za strażnika domostwa i dbała o to, by nigdy nie zabrakło w nim pożywienia. Podobno również szogunowie Tokugawa prosili boginię o pokój w kraju. 

Najczęściej kojarzonym z Inari zwierzęciem jest lis. Lisy, zwłaszcza białe, uważane były za wysłanników bogini. Podobno zwierzęta te mogły opętać kapłankę, żeby przemówiła w imieniu bóstwa. Ponieważ łączono kult Inari z lisami, jedna z wersji jej imienia – Miketsu – zapisywana jest znakami na „trzy” oraz „lisa” (三狐). Istnieje wiele teorii, dlaczego to właśnie lisy były łączone z Inari. Niektórzy badacze twierdzą, ze rude futro kojarzono z dojrzałymi kłosami zbóż. Inna teoria wywodzi kult lisa od Daikini, pierwowzoru Inari. Dakini żywiła się sercami zmarłych, lisy natomiast często zjadają wnętrzności upolowanych przez siebie ofiar. Przez połączenie obydwu faktów skojarzono więc lisy z Inari. Istnieje również prawdopodobieństwo, że ponieważ na wiosnę lisy schodziły z gór i pojawiały się razem z odradzającym się życiem uznano, że są wysłannikami bogini pokarmu i plonów. Kiedyś na terenie chramów trzymano żywe lisy. Obecnie już się tego nie praktykuje, jednak często można spotkać się ze zwyczajem zostawiania jedzenia w darze dla lisów lub po prostu dokarmiania tych zwierząt. Więcej o samych lisach tutaj.

Według pewnej legendy, dawno temu na wzgórzu Funaoka w Kioto mieszkała para białych lisów. Chociaż zwierzęta były bardzo stare, ich futra były tak lśniące, że wyglądały jak las sterczących, srebrnych igieł. Lis chodził z dumnie podniesioną kitą, a lisica była bardzo piękna, ponieważ miała głowę łani. Para posiadała również piątkę wspaniałych dzieci. Pewnego razu rodzina przeniosła się z Funaoki do Fushimi. W chramie lis poprosił Inari, aby pozwoliła im stać się częścią jej przybytku tak, aby zwierzęta mogły przyczyniać się do pokoju i pomyślności na świecie. W odpowiedzi chramem wstrząsnęło, a zza bambusowej zasłony dobiegł głos bóstwa, który zezwolił lisom na pozostanie na terenie sanktuarium i służenie bóstwom oraz ludziom. Lisy złożyły 10 przyrzeczeń i od tej pory stały się wysłannikami bóstwa Inari.

W XII wieku górscy asceci zaczęli odprawiać rytuały, w których przyzywano ducha lisa, który poprzez opętanie kapłana objawiał wolę Inari. Spowodowało to, iż zaczęto utożsamiać boginię z lisami. Obecnie większość kapłanów jest przeciwna utożsamianiu bóstwa z lisem. Przesądy związane z lisami uważają za wypaczenie kultu bogini ryżu. Współcześnie jednak większości rytuałów odprawianych na cześć Inari towarzyszy wizerunek lisa, również figurki tych zwierząt znaleźć można przed wejściem do każdego chramu jej poświęconego. Często trzymają w pyszczkach kłos ryżu, klejnot lub klucz. W Toyokawa Inari Jinja znajduje się mnóstwo figurek lisów, podarowanych chramowi przez wyznawców. Wiele z tych posążków ma na głowach czerwone czapeczki bądź chustki, które wierni zawiązują również w podziękowaniu za spełnione prośby. Figurkę należy wypożyczyć z chramu i modlić się do niej w domu. Kiedy prośby zostaną spełnione, wizerunek lisa oddaje się do chramu oraz zakupuje nową figurkę w podziękowaniu. 

Figurki lisów przy świątyni Toyokawa Inari Jinja, źródło: Green Tour Guides

Ważnym wydarzeniem związanym z Inari jest święto sadzenia ryżu – Taue matsuri (lub Otaue sai), które powstało z lokalnych obrzędów odprawianych przy sadzeniu ryżu. Jest to najważniejsze matsuri związane z uprawą ryżu w większości chramów. Zazwyczaj składa się z dwóch części – obrzędów kapłanów oraz festynu, w którym uczestniczą wierni. W niektórych miejscach festyn trwa nawet kilka dni. Kobiety, zwane saotome, poruszając się w rytm bębna, sadzą ryż. Muzycy głośno tupią, gdyż podobno ubijanie ziemi zwiększa jej żyzność. Dawniej w świątyni Sumiyoshi Taisha w Osace rytuału dokonywały kurtyzany, które kojarzono z seksualnością, a co z tym związane – płodnością. W Fukushimie ryż sadzą mężczyźni przebrani za kobiety, zazwyczaj najstarsi synowie mieszkańców okolicznych wiosek. Z kolei w prefekturze Ehime w trakcie święta odbywały się zawody hitorizumō, czyli zapasy, w których zawodnik mierzył się z niewidzialnym duchem ryżu Inari no rei. Inari zawsze przegrywała dwie z trzech walk, a więc i cały mecz. Musiała więc obiecać obfite plony w nadchodzącym roku. W niektórych miejscowościach odbywają się również pantomimy, przedstawiające cały proces sadzenia ryżu. Poprzedzają je walki mężczyzn w błocie, w których udział mogą wziąć wszyscy ci, którzy w danym roku doczekali się synów. Festiwale sadzenia ryżu odbywają się również w innych chramach, niekoniecznie tylko w tych poświęconych Inari. Jednak wyłącznie w przybytkach poświęconych Inari obchodzi się Hatsuuma matsuri (初午祭), czyli festiwal Pierwszego Dnia Konia. Obchodzony jest pierwszego dnia konia w lutym.

Hatsuuma matsuri, źródło: youtube.com

Ponieważ Inari nie jest jednym bóstwem, ale zespołem kami czczonych pod wspólnym imieniem, jej kult jest różnorodny i zróżnicowany. Wspólnymi elementami we wszystkich wyobrażeniach Inari jest wyraźny związek z lisami oraz fakt bycia patronem ryżu lub pożywienia w ogóle. Reszta bardzo się różni, w zależności od regionu, chramu/świątyni czy nawet wyznawcy. Popularność bogini ryżu wynika zapewne przede wszystkim z ważnych funkcji, jakie pełni, ale również z faktu, iż jest ona bóstwem bliskim zwykłym ludziom. Poprzez możliwość spersonalizowania Inari oraz traktowania jej jako „swoją własną” każdy może poczuć, że jest to bóstwo wyjątkowo mu bliskie i dlatego tak szanowane.  

ŹRÓDŁA

Kozyra A., Mitologia japońska, seria mityczna, PWN, Warszawa 2011, s. 153-59, 467-69
Tubielewicz J., Mitologia Japonii, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1980, s. 271, 136-141
Opler M. E., Hashima R. S., The Rice Goddess and the Fox in Japanese Religion and Folk Practice, American Anthropologist, New Series, t. 48, nr 1 (styczeń-marzec, 1946), s. 43-53
Smyers K. A., “My own Inari.” Personalization of the Deity in Inari Worship, Japanese Journal of Religious Studies 1996 23/1-2, s. 85-113
2 hours drive from Tokyo
Onmarkproductions
Onmarkproductions 2
Encyklopedia Britannica

SYLWETKA AUTORA

TAGI:

sztuka   święta   religia  

NASZE ARTYKUŁY

NAJPOPULARNIEJSZE ARTYKUŁY

Komu macha maneki-neko?

Kitsune - japońskie lisy

PATRONUJEMY

PARTNERZY

Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy