Cała Japonia w jednym miejscu!
Najświeższe wiadomości, artykuły i ciekawostki

ISSN 2450-3193

Historia WACHLARZ JAKO ATRYBUT – WACHLARZ JAKO BROŃ

wiki.starbase118.net

12.05.2015 | 12:14
Autor: Mikołaj Kotliński

Wachlarz to w Japonii przewrotny przedmiot. Poza swoją funkcją był też ważnym atrybutem gejszy, tancerki, nauczyciela, modnego mężczyzny oraz wojownika.

Japońskie wachlarze dzielą się na wiele rodzajów i typów. Istnieją wachlarze składane i nieskładane, typowo ceremonialne, zwyczajne, codziennego użytku oraz wachlarze sygnałowe. Inne jeszcze, okute w żeliwne oprawy, były skuteczną bronią. Nawet obecnie mężczyzna w oficjalnym stroju powinien mieć przy sobie wachlarz, a kobieta w yukacie zwyczajowo zatyka wachlarz nad pasem z tyłu, gdy wychodzi na matsuri. Wachlarz był i jest też atrybutem kobiecości i męskości – choćby przez jego kolor i sposób trzymania podczas wachlowania. Stąd tyle nazw na określenie tego narzędzia: uchiwa, dansen (nieskładane), sensu, ōgi, (wachlarze osobiste - składane), shaku (wachlarz dworski), tessen, gunsen (wzmacniane wachlarze bojowe), gumbai-uchiwa (wachlarz sygnałowy) itd.

Wachlarze przybyły do Japonii z Chin około VI wieku, mniej więcej wraz z pojawieniem się buddyzmu. Szybko zakorzeniły się w środowisku dworskim, a następnie trafiły pod strzechy. Pierwotnie były to wachlarze nieskładane, wykonywane z liści lub piór – tzw. typ uchiwa. Stały się popularne ze względu na japoński gorący klimat oraz ówczesną modę. Jednak dopiero w okresie Heian (794-1185) zaczęły być produkowane na miejscu z lokalnych materiałów oraz dopasowywane do statusu odbiorcy. Wówczas pojawiły się wachlarze składane, które były systemem cienkich drewnianych szprych połączonych papierem. Typ składany nie był jednak samodzielnym pomysłem japońskim – podobne rozwiązania pojawiały się ówcześnie w innych regionach Azji, a z poselstwami chińskimi mogły też docierać do Japonii. Ten typ wachlarzy nazywano już sensu bądź ōgi; malowano na nich obrazy lub umieszczano kaligrafie.

Środowisko dworskie okresu Heian zaadaptowało wachlarz jako ważny atrybut kobiet i mężczyzn oraz narzędzie komunikacji niewerbalnej – w tym głównie flirtu i gry miłosnej. Wojownicy przed śmiercią pisali wiersze na wachlarzach, co uczynił m.in. otoczony przez wrogów Minamoto no Yorimasa u progu wojny Gempei. Wachlarz pozostał również ważnym atrybutem ceremonii herbacianej.

Wachlarz zatkniętyb za pas jako atrybut wojownika. Źródło: zimbio.com

Dawniej wachlarze wykonywane były na zamówienie, a ich kolor, wzór lub inskrypcja miały oddawać charakter posiadacza. Te kobiece były delikatniejsze i mniejsze, za to dużo bogatsze w zdobienia i wzory. Dominowały barwy pastelowe oraz brokat, drewno było lakowane, używano kości słoniowej lub szylkretu. W przypadku wachlarzy męskich stosowano kolory dużo ciemniejsze – najczęściej ciemne błękity, zielenie – lub dodawano ornamenty.

Współczesne sensu. Źródło: japanwallpaper.blogspot.com

Wachlarz jako atrybut modnej kobiety przetrwał do okresu Edo, choć obecnie wachlarze nosi przy sobie wiele współczesnych Japonek. Wachlarzy używano tak, by pokazać smukły nadgarstek i wierzch dłoni. Była to wyuczona gra gejsz, kurtyzan oraz tancerek. Dodatkowo, wachlarz jako najbardziej oczywisty przedmiot mógł posłużyć niedoświadczonej adeptce tej sztuki w zajęciu rąk i odwróceniu uwagi gościa. W ręce doświadczonej gejszy pozwalał on wyrazić subtelne znaki, które odczytać potrafił każdy szanujący się klient. Ilość wachlarzy, które przewijały się przedstawiane na drzeworytach ukiyo-e, pokazuje, jak istotny był to przedmiot. Nierzadko na drzeworytach erotycznych wachlarz leży porzucony gdzieś obok rękawa kimona.

Wachlarz jako element gry miłosnej – drzeworyt erotyczny. Źródło: seejapan.co.uk

W przypadku mężczyzn wachlarz był oznaką dobrego smaku, statusu oraz – w przypadku samurajów – trzecim z kolei, bardzo osobistym przedmiotem, zaraz po katanie i wakizashi. Pozwalał on wyrażać znaki oraz wzmocnić siłę przekazywanych słów. Gwałtowne wyjęcie i rozłożenie wachlarza oznaczało niezadowolenie, a wskazywanie na rozmówcę wachlarzem mogło być nawet wyzwaniem. Udając się w gościnę, samuraj zdawał służbie długi miecz, ale ten krótszy oraz wachlarz, pozostawały zatknięte za pasem. W przypadku zasadzki, krótszy miecz lub wachlarz mogły uratować życie. Historia zna kilka takich przypadków z zastosowaniem wachlarza. Wiele rodów umieszczało też symbol wachlarza w swoich herbach.

Wachlarze sygnałowe to zupełnie odmienny typ. Nazywano je gumbai-uchiwa i były przeważnie nieskładane, wykonane z drewna lub bambusa. Uważa się, że u schyłku okresu Heian wachlarz zastąpił saihai, czyli miotełkę sygnałową, która wykonywana była z pasków papieru mocowanych na krótkim trzonku (przypominała współczesną miotełkę kapłanów shintō, używaną do błogosławieństw). Wachlarze stosowane były przez dowódców do wydawania sygnałów na polu walki. Początkowo skromne, z czasem zyskiwały kolejne symbole i oznaczenia rang. Do dziś, poza muzeami, przetrwały przede wszystkim jako atrybut sędziego w walkach sumo.

Wachlarz sygnałowy gumbai-uchiwa; źródło: pinterest.com

Na koniec słów kilka o wachlarzach bojowych typu gunsen lub tessen. Były to składane wachlarze stosowane wyłącznie przez wojowników. Gunsen, jak sama nazwa wskazuje (gun - wojsko, sen - wachlarz), był typem typowo wojskowym, przeznaczonym na pole walki. Tessen noszono na co dzień; spełniały oczywiście funkcję wachlarza, ale były szczególnie wzmocnione metalowymi żebrami i oprawą. Niektóre wachlarze mają również dodane szpikulce jitte, które pozwalały blokować i zakładać dźwignie na broń sieczną! Były bardzo skuteczną bronią ostatniej szansy, gdyż z wachlarzem samuraj nigdy się nie rozstawał. Sztuka walki wachlarzem, zwana tessenjutsu, uczyła technik blokady oraz zadawania ciosów we wrażliwe punkty ciała. Obecnie praktykują ją nieliczne dōjō w Japonii.

Tessen - wachlarze bojowe, żródło: historycy.org

Tessenjutsu Ogawa-ryu. Źródło: youtube.com

Wachlarz, od czasu przywiezienia go do Japonii przez chińskie poselstwo, stał się zupełnie nowym przedmiotem, rozwinął się w wiele typów i zastosowań. Na Zachodzie również postrzegamy go jako symbol wieloznaczności i tajemnicy, ale w przeciwieństwie do Japończyków, kojarzymy go głównie z kobiecością.

ŹRÓDŁA

O.Rarri, A. Westbrook, Sekrety samurajów. Sztuki walki średniowiecznej Japonii, Bydgoszcz 1997
J. Hutt, H. Alexander, Ogi. A history of the Japanese fan, London 1992
S. Mol, Broń dawnej Japonii. Specjalne rodzaje broni i sposoby ich wykorzystania, Bydgoszcz 2004
"Tessenjutsu - sztuka walki wachlarzami" - Fight-Club.pl
"Introduction to tessenjutsu" - jinenkandojo.com
"Sztuka wojennego wachlarza" - pjwstk.edu.pl

SYLWETKA AUTORA

TAGI:

sztuka   osobliwości   sztuki walki   sumo  

NASZE ARTYKUŁY

Różne oblicza Tennōji

NAJPOPULARNIEJSZE ARTYKUŁY

Komu macha maneki-neko?

Kitsune - japońskie lisy

PATRONUJEMY

PARTNERZY

Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy