Cała Japonia w jednym miejscu!
Najświeższe wiadomości, artykuły i ciekawostki

ISSN 2450-3193

Kultura WIZERUNEK WOJOWNIKA W JAPOŃSKIM DRZEWORYCIE

Yoshitoshi Tsukioka, „Kenshin - Tsuki Hyakushi”; seria: „100 Aspects of the Moon”; 1890 r.; źródło: Ukyo-e Search

13.06.2017 | 18:00
Autor: Sylwia Kościelniak

Portret wojownika, obok obrazu gejszy, należy do najbardziej archetypowych przedstawień japońskiego społeczeństwa. Drzeworyty ukazujące ten motyw, stały się podstawą dla późniejszych dzieł filmowych.

Termin musha-e, dosłownie tłumacząc, oznacza obraz wojownika. Japońskie słowo musha 武者 jest skróconą formą pojęcia bugeisha 武芸者, którym to określano człowieka zajmującego się sztukami walki. To właśnie w ramach tego gatunku przedstawiano wizerunki otoczonych chwałą dowódców, znane z historii bitwy i wojny oraz słynnych samurajów. Motyw ten z czasem zyskał popularność w ramach drzeworytu, głównie dzięki dziełom Kuniyoshiego Utagawy. Małgorzata Martini zwraca uwagę na fakt, że pierwsze przedstawienia wojowników powstały na potrzeby czarno-białych ilustracji książkowych (musha-ehon), a jako autonomiczne dzieła nie cieszyły się szczególną popularnością, w przeciwieństwie do scen erotycznych czy wizerunków aktorów.

Kuniyoshi Utagawa, „Poem by Kisen Hôshi: Nyûdô Yorimasa”, seria: „Ogura Imitations of One Hundred Poems by One Hundred Poets” (Ogura nazorae hyakunin isshu); 1845-1848 r.; źródło: Ukiyo-e Search

Powodem wydawania grafik o tej tematyce miały być obostrzenia narzucone przez rząd na artystów. W latach 1841–1843 weszły w życie rządowe przepisy określane jako reformy Tempō, które w znaczący sposób ingerowały w twórczość artystów. Na mocy tychże reform zakazano publikowania portretów aktorów, kurtyzan i gejsz – miały one prowadzić do upadku moralnego społeczeństwa. Zapewne tematyka militarna z takich właśnie względów rozkwitła dopiero w schyłkowym okresie rozwoju drzeworytu. Innym powodem wartym wspomnienia jest poparcie szogunów z panującego w tamtym okresie rodu Tokugawa. Starali się oni kontrolować ówczesną kulturę i życie społeczne, co widać w teatrze kabuki i oraz drzeworycie. Nobilitowano szczególnie tematy szlachetne, nawiązujące do dawnej poezji lub wielkiej, wspaniałej historii narodowej. Okres panowania klanu Tokugawa to tak naprawdę czas przymusowego pokoju. Rzecz jasna dochodziło podczas trwania tej epoki do mniejszych konfliktów rozwiązywanych w sposób siłowy, jednak klasa samurajów traciła na znaczeniu, chociaż w dalszym ciągu utrzymywała wszystkie przywileje. Ich ocena w oczach społeczeństwa stopniowo malała i kult wojowników słabł. Drzeworyt stał się zatem przynajmniej częściowo narzędziem propagandy władzy. Rozbudzał zainteresowanie militarną historią kraju, miał przywrócić dawną chwałę samurajów, a co za tym idzie zwiększyć poparcie wśród japońskiego społeczeństwa dla tracącej na znaczeniu klasy samurajskiej oraz wojskowego rządu bakufu.

Kuniyoshi Utagawa, „Yoshinaka's First Battle after Raising His Standard” (Yoshinaka hata-age kassen [no] zu); 1834 r.; źródło: Ukiyo-e Search

Początkowo w drzeworycie ukazywano aktorów teatru kabuki wcielających się w role wojowników. Do typowych tematów w obrębie musha-e należą przedstawienia wojowników historycznych. Portretowano ich samodzielnie lub w kilkupostaciowych grupach: przed, w trakcie lub po zakończeniu walki. Źródłem dla tych przedstawień są zdarzenia historyczne i legendy. W tradycji japońskiej można zaobserwować pewną tendencję, wedle której mit płynnie miesza się z rzeczywistością. Nawet wokół postaci historycznych narosły liczne legendy, opowiadające o walkach toczonych z gigantycznymi pająkami, demonami, ogromnymi wężami czy armią magicznych szkieletów. Drzeworytnicy nie mogli przejść obojętnie obok tak niecodziennych scen i chętnie przedstawiali takie nietypowe potyczki.

Kuniyoshi Utagawa, „Takiyasha the Witch and the Skeleton Specter from the Story od Utō Yasutaka”, ok. 1843–1847 r.; źródło: Ukiyo-e Search

Ponadto w obrębie tego gatunku ukazywano również wojowników w trakcie odpoczynku na łonie natury, na przykład podczas podziwiania kwitnących drzew wiśniowych. Zachowały się także liczne grafiki, ilustrujące przebieg rytuału samobójstwa oraz sceny pożegnań kochanków, ukazujące wojownika w rynsztunku, wyruszającego na wojnę i spędzającego ostatnie chwile z ukochaną. Pośród mniej oczywistych motywów warto jeszcze wymienić walki sumo.  

Kuniyoshi Utagawa, „Sugenoya Sannojo Masatoshi”; seria: „Biographies of Loyal and Righteous Samurai” (Seichu gishi den); 1847 r.; źródło: Ukiyo-e Search

Obowiązująca cenzura drzeworytów uniemożliwiała artystom ukazywanie aktualnych wydarzeń historycznych lub też takich, które mogłyby postawić szoguna w złym świetle, dlatego taką popularnością cieszyły się tematy z dawnej historii. Małgorzata Martini pisze :

Reżim Tokugawów, który  zwracał baczną uwagę na świat ukiyo-e, w dość ograniczonym zakrasie dopuszczał takie obrazy do obiegu – przedstawianie faktów, które wydarzyły sie po 1592 roku, było zakazane.

Do najpopularniejszych historii przedstawianych w ukiyo-e należą: Chūshingura (Skarbiec wiernych wasali) opowiadająca koleje losu 47 roninów, Suikoden, w której bohaterami było 108 buntowników-banitów i ich towarzyszy, Gempei-Kassen, czyli wojny między klanami Minamoto i Taira. Artyści sporadycznie ukazywali też wojny z takich okresów jak Heian (794–1185), historie z okresów Hōgen (1156–1159) i Heiji (1159–1160), stanowiące preludium do wojny Gempei. Obrazowano też wydarzenia zawarte w Taiheiki (Kronice Wielkiego Pokoju – poświęconej wojnom z przełomu XIII i XIV wieku), historię zemsty braci Soga na zabójcy ich ojca zawartą w Soga Monogatari

Pierwsze wizerunki zbrojnych mężów powstawały jako ilustracje książkowe. Najwcześniejsze z nich tworzyli: Ishikawa Toyonobu (1711–1785) i Harunobu Suzuki (1725–1770). Prace te utrzymane są w charakterystycznym stylu złotego okresu ukiyo-e.

Shunshō Katsukawa, „Fight at Kurosaki Castle: warrior heroes Toyama Saemon Munemochi and Makino Arataro Munesumi on horses battling against their adversaries”, 1780–1785 r.; źródło: Ukiyo-e Search

Jednym z pierwszych artystów, który zainteresował się tematyką musha-e, był Shunshō Katsukawa (1726–1792). Jego dzieła charakteryzują się subtelnym konturem i delikatną barwą uzyskaną za pomocą naturalnych pigmentów. Założyciel szkoły Katsukawa łączył przedstawienia aktorów i wojowników, przez co postaci na nich ukazane często uchwycone są w teatralnej pozie. Idealizuje on wizerunki osób pozytywnie ocenianych, wrogowie z kolei są ukazani w delikatnie karykaturalny sposób, co było zgodne z konwencją, jaka panowała ówcześnie. Przedstawienia jego autorstwa, jak i jego uczniów, cechuje syntetyzm i linearyzm formy. Postacie aktorów wcielających się w rolę wojowników są delikatnie wydłużone, co jeszcze bardziej potęguje wrażenie delikatności i efemeryczności.

Shunshō Katsukawa, „The Warrior Omori Hikoshichi Carring a Female Demon on His Back”; ok. 1772 r.; źródło: Ukiyo-e Search

Chociaż artyści szkoły Utagawa czasami przedstawiali wojowników, to Kuniyoshi upowszechnił tę tematykę na gruncie drzeworytu. Jego prace były innowacyjne. Wielofigurowe wyobrażenia dramatycznych bitew komponowane były przez artystę bardzo zręcznie. Postacie, które ukazywał, miały cechy indywidualne. W latach 40. i 50. XIX wieku w pełni ukształtował się jego styl, to właśnie z tego okresu pochodzą jego najlepsze dzieła. Artysta ten żywo interesował się historią Japonii, przez co jego drzeworyty mogą służyć jako źródła historyczne do badań nad uzbrojeniem. Beata Romanowicz przenikliwie analizuje twórczość Kuniyoshiego, pisząc o przedstawionych przez twórcę wizerunkach wojowników, podkreśla, że ten zakres jego działalności artystycznej jest wyraźnie uwolniony od manier szkół artystycznych, na których się wzorował. Kuniyoshi wsłuchiwał się w swoją własną wyobraźnię, a kreowanie postaci i scen stało się wypadkową jego wizji i talentu. To co wniósł nowego do tego gatunku drzeworytu, zdaniem badaczki, to rozmach i odwaga – rozmach widoczny w formie ekspresji dzieła, poszczególnych środkach artystycznego wyrazu, jak barwa i dynamika, odwaga natomiast konieczna była w przedstawianiu tak wzniosłych tematów.

Kuniyoshi Utagawa, „The Battle of Yashima in Sanuki Province” (Sanshû Yashima kassen); seria: „History of the Ups and Downs of the Minamoto and Taira” (Gempei seisuiki); ok. 1842–1843 r.; źródło: Ukiyo-e Search

Kuniyoshi w swojej szkole wykształcił wielu uczniów, którzy nawet po jego śmierci podejmowali temat musha-e. Nie wszyscy osiągnęli indywidualizm, raczej większość z nich powtarzała schematy mistrza. Jednym z artystów, który wniósł coś zupełnie nowego do tego nurtu w obrębie japońskiej grafiki jest Yoshitoshi. Był on naocznym świadkiem bitwy pod Ueno w 1868 roku. Trauma wojny odcisnęła piętno w jego drzeworytach z lat 60. XIX. Wtedy to jego przedstawienia wojowników ociekały krwią i niewiele miały wspólnego z patetycznymi bohaterami swojego mistrza. Z kolei sama wojna określana jako boshin sensō (1868–1869), mająca na celu obalenie władzy szoguna, jest pierwszą w historii na bieżąco dokumentowaną kampanią wojenną ukazywaną w japońskim drzeworycie.

Yoshitoshi Tsukioka, „Mori Rikimaru”, seria: „Selection of 100 Warriors” (Kaidai hyaku sensō), 1868 r.; źródło: Ukiyo-e Search

Na przełomie XIX. i XX. wieku w drzeworycie utrwala się współczesną historię militarną, budując obraz mocarstwa. W nurcie senso-e artyści skupiają się na przedstawieniach wojny chińsko-japońskiej (1894–1895) i wojny rosyjsko-japońskiej (1904–1905). Chociaż możemy mówić już w tym okresie o bardzo nowoczesnej armii i flocie japońskiej, wiele z dzieł nadal nosi znamiona dzieł Kuniyoshiego.

Getsuzō, „In the Battle of Nanshan Lieutenant Shibakawa Matasaburô Led His Men, Holding up a Rising Sun War Fan” (Nanzan no eki, chūi Shibakawa Matasaburō-kun jintō ni tachi kyokujitsu gunsen o sasagete shisotsu o shiki su), 1904 rok; źródło: Ukiyo-e Search 

Ekspresja wizerunku wojownika podlegała ewolucji przez cały okres ukazywania tego tematu w drzeworycie. Od utrzymanego w silnej manierze przedstawień aktorów teatru kabuki, przez obrazy wojowników nacechowane heroizmem, najlepiej oddających topos samurajski, które poparte były studiami z natury, po naturalistyczne obrazy krwawych starć z okresu przełomu epok Edo i Meiji, kończąc na propagandowych grafikach ukazujących mocartwo Japonii walczące na frocie z armią chińską czy rosyjską. Wszystkie te wzorce zostaną przeniesione do kina samurajskiego takich reżyserów jak m.in. Akira Kurosawa, co widać w kadrowaniu ujęć, ekspresji aktorów i plakatach filmowych.

ŹRÓDŁA

Romanowicz Beata, Utagawa Kuniyoshi. w świecie legend i fantazji. Wystawa w Muzeum Narodowym w Krakowie październik 2011 – styczeń 2012, [katalog wystawy], Kraków 2011.
Mądrowska Olga, Utagawa Kuniyoshi i portret japońskiego wojownika, Toruń 2011.
Martini Małgorzata, Musha-e – japońskie wizerunki zbrojnych mężów, Kraków 2008.
Ing van den Eric, Schaap Robert, Beauty and Violence: Japanese Prints by Yoshitoshi 1839- 1892, Amsterdam 1992.
101 great samurai prints. Utagawa Kuniyoshi, [katalog prac], [red.] Grafton John, New York 2008.

SYLWETKA AUTORA

TAGI:

ukiyo-e   samuraje  

NASZE ARTYKUŁY

Rāmen z Hokkaido i Honsiu

NAJPOPULARNIEJSZE ARTYKUŁY

Komu macha maneki-neko?

Kitsune - japońskie lisy

PATRONUJEMY

PARTNERZY

Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy