Cała Japonia w jednym miejscu!
Najświeższe wiadomości, artykuły i ciekawostki

ISSN 2450-3193

Kultura TOMOE GOZEN – NAJSŁYNNIEJSZA KOBIETA-SAMURAJ W HISTORII JAPONII I JEJ WIZERUNEK

Kuniyoshi Utagawa, Female Warrior Tomoe Gozen at Awazu in Sunset, 1852 rok; źródło: Artelino

17.09.2017 | 17:17
Autor: Sylwia Kościelniak

Historie kobiet walczących w bojach przez wieki fascynowały wielu artystów bez względu na szerokość geograficzną. Piękno i waleczne czyny uczyniły z Tomoe Gozen prawdziwą japońską legendę.

Popularność motywu samurajskiego w kulturach Wschodu i Zachodu jest duża. Tematyka ta, pośród rozlicznych dzieł z różnych gatunków artystycznych, stanowi jeden z fundamentalnych motywów związanych z kulturą japońską. Pomimo tego obraz wielkiego wojownika z Kraju Wschodzącego Słońca wydaje się być bezsprzecznie przypisany wyłącznie mężczyźnie. Dla kobiety pozostaje miejsce w kulturze jako posłusznej żony lub tajemniczej gejszy. Jest to bardzo stereotypowy obraz, ponieważ kiedy spojrzymy na losy wielu kobiet z klasy bushi, cała sprawa jawi się w zupełnie innych barwach.

Kuniyoshi Utagawa, „Tomoe Gozen”, z serii: „A Hundred Heroic Stories” (Eiyû ippyaku den), ok.1851 roku; źródło: Kuniyoshi Project

Widoczne staje się to, kiedy poznajemy losy jednej z najbardziej znanych w historii Japonii kobiet-samurajów – Tomoe Gozen, żyjącej na przełomie XII i XIII wieku. Brała ona czynny udział w bitwach w wojnie Gempei (1180-1185). Gempei-Kassen to konflikt pomiędzy dwoma japońskimi rodami: będącym u władzy klanem Taira oraz ubiegającym się o dominację klanem Minamoto. Była to jedna z najważniejszych wojen w historii Japonii ze względu na to, że swoim zasięgiem objęła prawie cały kraj. Tomoe Gozen walczyła po stronie klanu Minamoto, w którym doszło do rozłamu na dwa zwalczające się obozy dowodzone przez kuzynów. Zwycięskim obozem zawiadował Yoritomo Minamoto (1147-1199), który w wyniku wojny Gempei został siódmym szogunem w historii Japonii. Drugim stronnictwem dowodził Yoshinaka Minamoto (1154-1184), częściej określany swoim przydomkiem, który sam przybrał od nazwy swojej rodzinnej wioski, Kiso. Właśnie po jego stronie opowiedziała się Tomoe Gozen podczas wojny. Zaangażowanie Tomoe w konflikt związane było częściowo z osobistą relacją, jaka łączyła ją ze swoim sojusznikiem oraz z powinności służby wynikającej z obowiązującego prawa wasalstwa. Badacze różnie określają więzy, jakie łączyły tych dwoje. Jedni twierdzą, że Tomoe była jego mleczną siostrą. Drudzy uważają wojowniczkę za konkubinę lub żonę swojego sprzymierzeńca. Yoshinaka tak bardzo cenił jej wiedzę i odwagę, że mianował ją pierwszym kapitanem swoich wojsk. Razem walczyli w wielu bitwach, obecnie najbardziej znane jest starcie z 1184 roku pod Awozu.

Mapa ukazująca bitwy wojny Gempei; źródło: Facts and Details

Piękna bohaterka opowieści wojennych

Tomoe przez swoje waleczne czyny została jedną z bohaterek dwóch opowieści o wojnach (gunki monogatari), które dotyczą losów rodów Taira i Minamoto oraz relacjonują przebieg Gempei-Kassen. Wojowniczka pojawia się w utworach: „Opowieść o rodzie Taira” (Heike monogatari) oraz „Relacja o rozkwicie i upadku Minamotów i Tairów” (Gempei seisuiki). Eposy te zwracają uwagę na jej piękno i niesamowite zdolności podczas walki. W późniejszym czasie oba dzieła stały się inspiracjami dla twórców teatralnych, szczególnie japońskiego teatru mieszczańskiego kabuki, a w epoce Edo epizody z życia Tomoe chętnie ukazywali japońscy drzeworytnicy.

W utworze „Opowieść o rodzie Taira” w taki sposób opisano Tomoe:

Pan Kiso podróżował do Shinano w towarzystwie dwóch pięknych służek: Tomoe i Yamabuki. Jednak Yamabuki zachorowała i pozostała w stolicy. Przy pańskim boku promieniowała niespotykana uroda Tomoe, piękniejsza z dwójki, o jasnej cerze i długich włosach. Doskonale władała tak łukiem, jak i szablą, pieszo i z konia. w boju była warta więcej niż tysiąc wojowników. z orężem w dłoni mogła stanąć naprzeciwko każdego demona i ducha. Nikt tak jak ona nie radził sobie w siodle – umiała poskromić najwspanialsze, najdziksze wierzchowce i pokonać najbardziej strome zbocze. Gdy przychodziło do walki pan wyposażał Tomoe w potężną zbroję, długą szablę oraz dalekosiężny łuk i posyłał w bój jako swojego pierwszego oficera. Bez względu na okoliczności dziewczyna zawsze okrywała się wojenną sławą, której mogli jej pozazdrościć inni żołnierze. Nic zatem dziwnego, że gdy wielu innych zbiegło lub padło w boju, Tomoe przetrwała i znalazła się pośród siedmiu ostatnich jeźdźców (…)

I tak w kolejnych starciach siły pana Kiso stopniały do pięciu jeźdźców. Pośród tej piątki znalazła się również Tomoe. Wtem senior zwrócił się do niej w te słowa:

– Tomoe! Ponieważ jesteś kobietą, musisz jak najszybciej mnie opuścić! Ruszaj, dokąd zechcesz. Mnie pisane jest zginąć w walce, a nie wyglądałoby dobrze, gdyby ludzie powtarzali, że w ostatnim boju Kiso towarzyszyła niewiasta. Nim jakiś wróg zagrozi memu życiu odbiorę je sobie sam.

Tomoe nie posłuchała i nadal jechała z grupą. Dopiero po chwili senior zdołał ją przekonać by się oddaliła. Pomyślała wówczas: „Gdyby tak pojawił się jakiś godny przeciwnik… Mogłabym stoczyć przed panem ostatni pojedynek”. Gdy czekała na odpowiednią sposobność, nadjechał z trzydziestoma ludźmi Onda-no Hachirō Moroshige, słynny na całą prowincję Musashi, ze swej ogromnej siły. Tomoe wjechała w środek jego oddziału, zrównała się z nim i chwyciła w żelazny uścisk, brutalnie ściągając z konia. Potem przygwoździła mocno do łęku swojego siodła całkowicie unieruchamiając, skręciła mu kark i odcięła głowę, którą rzuciła na ziemię. Po wszystkim oddaliła się, pozbyła broni oraz zbroi i uciekła w kierunku wschodnich rubieży1.

Hiroshige Utagawa, „Poem by Kōkō Tennō: Tomoe Gozen”, z serii: „Ogura Imitations of One hundred Poems by Hundred Poets” (Ogura nazorae hyakunin isshu); 1845–1848 rok; źródło: Ukiyo-e Search

Z kolei w drugiej opowieści w interesujący sposób został przedstawiony pojedynek wojowniczki z jednym z przeciwników:

Uchida mocno pochwycił Tomoe za włosy i wyciągnął sztylet by ją źgnąć. Tomoe zrozumiawszy jego zamiar powiedziała: „Ty zwiesz się Uchida Saburō, ale nie masz za grosz manier. Nie jesteś tym za kogo się podajesz. Czy jesteś jednym z jego podwładnych?”

Rozkazuję! – odparł Uchida – nie jestem podwładnym. Cóż złego jest w mych manierach?

Tomoe odpowiedziała: „Czy człowiek wystarczająco dobry by zewrzeć się z kobietą w boju wyciąga sztylet podczas walki w taki sposób, że ona jest w stanie to spostrzec? Uchido ty nic nie wiesz o dawnych metodach walki. Zacisnęła swoją pięść i uderzyła go mocno w łokieć w rękę w której trzymał sztylet. Cios był tak silny, że broń wypadła mu z dłoni. „Zobacz Ieyoshi” krzyknęła „Pochodzę z górskiej wioski Kiso, uznanej za najlepszą w kraju. Jestem nauczycielką sztuk walki jakiej Ci trzeba!” Wyciągnęła lewą rękę, chwyciła Uchidę za panel czołowy jego hełmu i siłą skierowała jego głowę do łęku swojego siodła. Następnie wsunęła rękę pod płytę czołową hełmu, wyciągnęła swój sztylet i odcięła mu głowę. Sztylet którym się posłużyła do tego był cudowny, jego ostrze cięło ciało i kości łatwiej niż wodę. Tomoe wyprostowała się w siodle i nakazała swojemu wierzchowcowi podejść trochę do przodu, po czym korpus runął na ziemię. Podniosła odciętą głowę i pokazała ją Kiso.

Shunshō Katsukawa, „Tomoe Gozen strangling Ieyoshi as they wrestle together on horseback”, XVIII w.; źródło: Ukiyo-e Search

Wizerunek Tomoe, jaki został ukazany obu opowieściach, jest spójny. Każdy z nich akcentuje kilka zasadniczych cech ważnych dla popularności, jaką cieszyła się w kulturze i sztuce japońskiej oraz późniejszych ewolucji jej wyobrażeń. Istotnym staje się jej niemalże nadludzka waleczność i wszechstronne umiejętności bojowe, niezależne od rodzaju broni czy warunków, w jakich przyszło jej stoczyć pojedynek. Uwydatniona została odwaga i lojalność wobec wasala, któremu służyła, brak zwątpienia w powinności, jakie winna była wypełniać. Nawet w chwili, gdy bitwa była już ewidentnie przegrana, ona chciała towarzyszyć Kiso do samego końca, czego nie uczyniła ze względu na prośbę zwierzchnika. Te cechy tworzą nam obraz idealnego samuraja, zawsze oddanego swemu panu, wzorzec tak ważny w późniejszym okresie, kiedy to rządy w Japonii de facto przejdą w ręce szoguna. Opowieści obfitują oprócz tego w opisy jej niespotykanej urody.

Wizerunek Tomoe w epoce Edo

W epoce Edo, kiedy nastał w Japonii czas długotrwałego pokoju, dynamicznie rozwijała się warstwa mieszczaństwa, a klasa samurajów nieco traciła na znaczeniu. Pomimo tego, że w tej epoce szczególnie wychwalano ulotność życia i ziemskie uciechy, nie zapomniano zupełnie o historii i wielkich bohaterach narodowych. Ukazywanie bohaterki z dawnych dziejów kraju, nie związanej w żaden sposób z ówcześnie rządzącym klanem Tokugawa, nie stało też w sprzeczności z obostrzeniami, jakie nakładano na artystów. Wizerunki Tomoe i innych wojowniczek przyczyniały się również do krzewienia w społeczeństwie idei samurajskich, szczególnie wśród kobiet.

Barwne opowieści literackie stały się materiałem dla sztuk teatralnych. Na tej kanwie oparto sztukę teatru nō pod tytułem Tomoe, powstałą w XIV wieku. Pośród wszystkich osiemnastu obecnie wystawianych spektakli dotyczących wojowników, jest to jedyne widowisko poświęcone kobiecie. Jako postać drugoplanowa pojawia się również w kilku sztukach, jedną z nich jest „Imai Kanehira”, w której tytułowy bohater to jej brat. Biorąc pod uwagę spektakle nie wystawiane już współcześnie, warto wymienić przynajmniej dwa z nich „Veiled Tomoe” (Kinu Kazuki Tomoe) oraz „Bamboo-basket Tomoe” (Katami Tomoe), ponieważ jest w nich główną bohaterką.  

Analizując przedstawienia Tomoe w ukiyo-e, dostrzec można, że w różnych okresach rozwoju drzeworytu popularność zyskiwały odmienne sposoby ukazywania jej wizerunku. Motyw wojownika z japońskiego musha-e wyewoluował z przedstawień aktorów teatru kabuki. Zgodnie z tym, jedne z pierwszych grafik ukazujących Tomoe to właśnie przedstawienia aktorów wcielających się w jej rolę.

Shunshō Katsukawa, Actor Segawa Kikunojō III as Tomoe Gozen in a Shibaraku scene, 1788 rok; źródło: Ukiyo-e Search

Motyw aktora wcielającego się w rolę najsłynniejszej japońskiej wojowniczki był najbardziej popularny właśnie w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XVIII wieku za sprawą mistrzów szkoły Katsukawa. Wszystkie grafiki wychodzące z warsztatów drzeworytników z nią związanych doskonale wpisują się w styl złotego okresu ukiyo-e. Ukazują nam środowisko mieszczańskie Edo, pełne różnego rodzaju uciech i rozrywek tego przemijającego świata. Grafiki stanowiły sposób na rozreklamowanie wśród mieszkańców spektakli teatralnych oraz ukazanie słynnych aktorów. 

Shun'ei Katsukawa,The Actor Segawa Kikunojō III as Lady Tomoe in the Play Yasa Gumbai Miyako no Jindori, 1793 rok; źródło: Ukiyo-e Search 

Pośród wszystkich motywów najpopularniejszymi, jak się wydaje, biorąc pod uwagę liczbę zachowanych dzieł, są przedstawienia walk Tomoe z różnymi przeciwnikami. Występowały one już w pracach artystów związanych ze szkołą Katsukawa, którzy przyczynili się do wyodrębnienia się w ogóle tejże tematyki na gruncie ukiyo-e. Duży wkład w rozwój tych motywów mieli twórcy ze szkoły Utagawa, chociaż sam Kuniyoshi, znacznie częściej ukazywał Tomoe w spokojniejszych scenach. Zainteresowanie nim widoczne jest również w pracach z okresu Meiji. Popularność motywu walki wśród artystów związanych z drzeworytem wynikać mogła częściowo z niezwykle barwnych gunki monogatari oraz ich teatralnych adaptacji, które rozpropagowały wśród społeczeństwa Edo postać Tomoe. Świadczą ponadto o zainteresowaniu historią sprzed kilkuset lat i jej ponadczasowym charakterem, jaki dostrzegali w niej drzeworytnicy. Japońska wojna Gempei była wydarzeniem niezwykle istotnym, ponieważ w efekcie doprowadziła do nowego ustroju politycznego, objęła swoim zasięgiem większość kraju i zmusiła do uczestnictwa różne klany. Dlatego też artyści chętnie powracali do tego motywu w swoich pracach. Poprzez licznych bohaterów, którzy wzięli w niej udział, stała się również swego rodzaju „katalogiem” wzorców społecznych, takich jak pokorny wojownik gotowy oddać własne życie w imię honoru i lojalności względem swojego pana feudalnego, czy też tych mniej chwalebnych postaci, które tchórzyły w obliczu pojedynku z silniejszym adwersarzem. Tomoe i kilka innych wojowniczek biorących udział w tej wojnie stawały się ucieleśnieniem archetypu kobiety samurajskiej, który później odnajdujemy w nauce bushidō. Z tego powodu motyw pojedynku zyskał tak ogromną popularność. Heroizm i odwaga najprościej wyrażalne są za pomocą przedstawień walki, które są łatwiejsze w odbiorze dla widza, nawet słabiej obeznanego z historią. Wartym odnotowania jest fakt, że większość artystów z późnego okresu rozwoju drzeworytu, ukazujących wojowniczkę w trakcie starć, wybierało przedstawienie jej z naginatą, czyli bronią drzewcową, chociaż wedle przekazów literackich korzystała wtedy z broni białej. Wynika to z nauk zawartych w bushidō, słynnym kodeksie samurajów, zalecał on by dziewczynki i kobiety uczyć władania właśnie tym rodzajem oręża.

Toyonobu Ishikawa, „Tomoe Gozen killing Uchida Saburo Ieyoshi at the battle of Awazu”, ok. 1750 roku; źródło: Ukiyo-e Search

Chikanobu Toyohara, „The Tale of the Heike: Tomoe Gozen”, 1898 rok; źródło: Artelino

Równocześnie z najpopularniejszym motywem, jakim była walka Tomoe z różnymi przeciwnikami, w późnym okresie ukiyo-e powstawały grafiki znacznie spokojniejsze w swoim wyrazie, skupiające się na prezentacji postaci Tomoe. W swojej stylistyce częściowo nawiązujące do popularnych przedstawień walki oraz najstarszego motywu aktora wcielającego się w rolę wojowniczki. Ukazywanie Tomoe w indywidualnych grafikach zyskało popularność szczególnie w szkole Utagawa, nie znamy wcześniejszych tego typu przedstawień. Pomimo tego wszystkie te prace mają swoje nieco odmienne style charakterystyczne dla każdego z poszczególnych artystów. Trudno nie wyróżnić tutaj prac Kuniyoshiego, który wielokrotnie w swojej twórczości powracał do tego motywu. Znacząca większość jego grafik ukazujących Tomoe to właśnie przedstawienia indywidualne, prezentujące wojowniczkę na monochromatycznym tle. W niektórych przypadkach znamy serie, w których skład wchodziły te drzeworyty, na tej podstawie zauważyć można, że artyści chętnie widzieli w Tomoe bohaterkę mogącą stać się symbolem kobiecości czy ponadczasowym ideałem. Ponieważ często były to właśnie serie poświęcone słynnym kobietom z historii Japonii lub też pięknym, mądrym i odważnym Japonkom. Zatem wizerunek Tomoe był identyfikowany z takimi cnotami. 

Kuniyoshi Utagawa, „Tomoe”, z serii: „A Hundred Poets from the Literary Heroes of Our Country”​ (Honchô bunyû hyaku-nin isshu),1842–1843; źródło: Kuniyoshi Project

Ginko Adachi, „A female warrior Tomoe Gozen”, ok. 1880 roku; źdróło: Ukiyo-e Search

Tomoe w popkulturze 

Silne, nieugięte i waleczne kobiety coraz częściej pojawiają się w różnorodnych dziełach kultury. Od książek, przez komiksy i filmy. Potrzeba legitymizacji takich postaci przez wielu autorów istnieje, skoro większość z nich w jasny sposób potwierdza swoje inspiracje w kreowaniu nowych bohaterek. Tak odmienne od ogólnie przyjętych norm wizerunku kobiety. Podbudowa postaci na fundamencie historycznym nie jest niczym nowym. Dekonstruowanie stereotypów i uwierzytelnianie ich faktycznymi przykładami ponadto pełni funkcję dydaktyczną. Rozbudza świadomość pewnych zjawisk kulturowych wśród odbiorców. Zazwyczaj ubierając to w formę przystępną dla każdego, o rozrywkowym charakterze.

O niegasnącej popularności wizerunku Tomoe Gozen w czasach współczesnych świadczą mangi, anime, gra wideo oraz jeden z tradycyjnych japońskich festiwali. To jak ważną postacią w historii Japonii była Tomoe Gozen można zauważyć na przykładzie corocznego festiwalu określanego jako Festival of the Ages (Jidai Matsuri) odbywającego się w Kioto co roku 22 października. Święto to ma za zadanie uczczenie wspaniałej historii i kultury, która rozwijała się przez ponad tysiąc lat, kiedy to Kioto było dawną stolicy kraju. Pierwszy festiwal odbył się już w 1895 roku.

Fragment parady z Kioto ukazujący Tomoe Gozen, źródło: kyotodreamtrips

Postacią Tomoe inspirują się również twórcy mang i anime. Pośród wielu tytułów warto zwrócić uwagę szczególnie na dwa, ponieważ ich autorzy wprost korzystają z wizerunku dawnej wojowniczki. Pierwszą z nich jest „Usagi Yojimbo” autorstwa Stana Sakaia, swoją oficjalną premierę pierwszy numer serii „Usagi Yojimbo” miał w czerwcu 1987 roku. Głównym bohaterem jest królik-ronin Miyamoto Usagi. Postacią wzorowaną na słynnej wojowniczce jest Tomoe Ame, wieloletnia przyjaciółka tytułowego ronina. Czytelnicy poznają ją już w pierwszym zeszycie serii. Wojownicza doczekała się nawet jednego numeru „Usagi Yojimbo” o własnym podtytule: „Opowieść Tomoe” – to 22. zeszyt tego komiksu. Przyjaciele wielokrotnie nawzajem ratowali sobie życie i walczyli z niezliczoną rzeszą potworów i innych wrogów.

Kadr z komiksu „Usagi Yojimbo”; źródło: comicscube

Tomoe Gozen pojawia się również w mandze „Samurai Deeper Kyō” (Samurai Dīpā Kyō). Fabuła osadzona jest w początkowym okresie panowania rodu Tokugawa. Dokładnie cztery lata po słynnej bitwie pod Sekigaharą z 1600 roku. Przez reinkarnację narodziła się na nowo jako Saisei, bohaterka w przypadku tego tutyłu jest tylko postacią epizodyczną. Ukazano ją również jako waleczną i oddaną swojemu panu wojowniczkę. 

Kadr z mangi „Samurai Deeper Kyō”; źródło: manga panda

Wielcy bohaterowie i bohaterki zawsze znajdą swoje miejsce w kulturze, bez względu na epokę czy medium artystyczne. Ich wizerunki mogą ulegać zmianie, ale wciąż są obecne, nawet jeżeli na moment zostaną zastąpione innymi ideałami. Tak też jest w przypadku Tomoe Gozen. Mimo tego jak różnorodny jest jej obraz, łatwo odnaleźć cechy wspólne dla wszysytkich dzieł z każdej epoki: waleczność, determinacja, oddanie, lojalność i piękno – cechy tak uniwersalne i potrzebne w społeczeństwie, że postać Tomoe zostanie ponadczasową legendą, która zawsze będzie inspirować twórców.

___________________________________

1. Śmierć Kiso. Epizod zaczerpnięty z Heike monogatari, przekład Mydel Marek, [w:] Mitford Algernon Bartram, Harakiri, przekład Wosińska Adrianna, Bydgoszcz 2009, s.88-94.

2. Tyler Royall, Tomoe: The Woman Warrior, przekład autorki [In:] Heroic with grace. Legendary Women of Japan, [edit.] Irie Mulhern Chieko, Armonk, London 1991, s. 129−161.

ŹRÓDŁA

Martini Małgorzata, Musha-e – japońskie wizerunki zbrojnych mężów, Kraków 2008.
Mądrowska Olga, Utagawa Kuniyoshi i portret japońskiego wojownika, Toruń 2011.
Tyler Royall, Tomoe: The Woman Warrior, [In:] Heroic with grace. Legendary Women of Japan, [edit.] Irie Mulhern Chieko, Armonk, London 1991, s. 129−161.
Wosińska Adrianna, Tomoe Gozen. Piękna kobieta-samuraj. [w:] Torii nr 11, Toruń 2011, s. 26−30.
Śmierć Kiso. Epizod zaczerpnięty z Heike monogatari, przekład Mydel Marek, [w:] Mitford Algernon Bartram, Harakiri, przekład Wosińska Adrianna, Bydgoszcz 2009, s.88-94.

SYLWETKA AUTORA

TAGI:

manga i anime   ukiyo-e   samuraje   literatura   kobiety   kabuki  

NASZE ARTYKUŁY

Różne oblicza Tennōji

NAJPOPULARNIEJSZE ARTYKUŁY

Komu macha maneki-neko?

Kitsune - japońskie lisy

PATRONUJEMY

PARTNERZY

Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy