Cała Japonia w jednym miejscu!
Najświeższe wiadomości, artykuły i ciekawostki

ISSN 2450-3193

Historia WŁADZA CESARZA JAPONII NA PRZESTRZENI WIEKÓW

Flaga cesarza Japonii; źródło: wikipedia.org

08.09.2017 | 23:55
Autor: Sylwia Łagnowska

Cesarz jest jedną z najważniejszych instytucji w Japonii i choć obecnie sprowadzony został do roli symbolu jedności narodu, tak na przestrzeni wieków jego pozycja kilkukrotnie się zmieniała.

Japońska dynastia cesarska jest najdłużej panującą dynastią na świecie i jeżeli wierzyć starożytnym kronikom, sięga czasów samej bogini Amaterasu. Według mitów miała ona wysłać na wyspy japońskie swojego wnuka Ninigi, udzielając mu błogosławieństwa i przekazując trzy przedmioty, które miały pomóc w sprawowaniu władzy nad tymi regionami. Ninigi jednak nie był tym zainteresowany, dopiero jego potomek Jimmu zjednoczył Japonię i 11 lutego 660 r. p.n.e został intronizowany na pierwszego cesarza. Jednakże według źródeł historycznych kształtowanie się władzy centralnej odbyło się nieco inaczej. Kroniki chińskiej dynastii Han wspominają o państwie wa – państwie karłów – nazwane tak od setki państewek, pomiędzy którymi podzielona była ówczesna Japonia. Dopiero w okolicy III wieku naszej ery klan Yamato zaczął dążyć do rozszerzenia swoich wpływów poprzez zawieranie sojuszów i małżeństw z innymi lokalnymi rodami, jednak aż do wieku VI nie miał on pełni władzy, był raczej pierwszym wśród równych.

Oczywiście przejmowanie władzy przez Yamato nie było proste dla kraju, który dotychczas podzielony był pomiędzy klany i lokalne hegemonie. Pod wpływem jednak kontaktów z kontynentem, Japończycy uznali wyższość Chin nad ich własną kulturą i zaczęli zastanawiać się, jak mogą dorównać silniejszemu państwu. Kiedy cesarzem został Kotōku (645-654), zapoczątkował on Reformy Wielkiej Zmiany (jap. taika no kaishin). Był to cykl reform, których głównym celem było zcentralizowanie państwa na wzór chiński z silną władzą cesarską na czele. Wszystkie zmiany zostały zawarte w Kodeksie Taihō (jap. Taihō ritsuryō). Na jego mocy cesarz stawał się władcą absolutnym rządzącym przy pomocy zmodernizowanego i zcentralizowanego aparatu państwowego. Przyjął on miano niebiańskiego władcy (jap. Tennō) i syna niebios (jap. Tenshi). Jego pretensje do tronu zostały zalegitymizowane na podstawie pokrewieństwa z boginią Amaterasu. Został on dzięki temu władcą absolutnym, sprawującym władzę przy pomocy Wielkiej Rady Państwowej (jap. Daijōkan).

W wieku IX arystokracja stała się jeszcze bardziej szczelnie zamknięta, a na dworze cesarskim zaczął dominować ród Fujiwara. Jego przedstawiciele doprowadzili do intronizacji pierwszego w historii cesarza-dziecka Seiwe (858-876) i ustanowili przy nim regenta (jap. sesshō) Yoshifusę z rodu Fujiwara. Za czasów kolejnego cesarza Yōzeia (876-884), kiedy ten osiągnął pełnoletność, jego regent stał się kanclerzem (jap. kampaku), który sprawował rzeczywistą władzę. Był to początek rządów regentów i kanclerzy (jap. sekkan-seiji). Ze względu na silne intrygi zakulisowe rola cesarza została znacznie ograniczona, a właściwą władzę skupiali jego doradcy. Doprowadziło to do wyłonienia się nowej formy władzy excesarzy (jap. insei). Cesarze po abdykacji nie tylko nie odchodzili na emeryturę, ale zaczynali się czynnie angażować w politykę. Często ich reskrypty były ważniejsze, a wpływy znacznie większe od tych należących do panującego cesarza. Taka sytuacja doprowadziła jednak do znacznej destabilizacji wewnętrznej.

Osłabienie arystokracji dworskiej stało się przyczyną wzrostu znaczenia arystokracji prowincjonalnej i wojskowej. W roku 1192 został mianowany pierwszy w historii shōgun Yoritomo z rodu Mimamoto. Wtedy nastąpił też podział władzy na cywilną i wojskową. Shōgun sprawował kontrolę nad samurajami, podczas gdy regent/kanclerz nad arystokracją. Teoretycznie nad nimi stał cesarz, który wciąż oficjalnie miał pełnię władzy, w rzeczywistości został on zepchnięty do roli marionetki. Przepaść ta pogłębiła się jeszcze bardziej, kiedy w roku 1221 ustanowiony został urząd namiestnika shōguna w Kioto, którego głównym celem było kontrolowanie cesarza. Ostateczny upadek władzy cesarskiej nastąpił za czasów shōguna Ieyasu z rodu Tokugawa, który w roku 1615 wydał Kodeks w 17 artykułach (jap. Kinchū narabi ni kugeshū shohatto). Regulował on życie cesarza i arystokracji dworskiej. Władca od tego momentu nie mógł opuszczać Kioto, a i w samym mieście miał się ograniczyć do samego pałacu, jego rola miała być czysto ceremonialna, jego spotkania z urzędnikami musiały zostać zatwierdzone przez shōgunat, a on sam miał się zająć kultywowaniem tradycyjnych sztuk takich jak: kaligrafia, literatura i poezja.

Sytuacja zmieniła się dopiero w połowie XIX wieku, kiedy do zamkniętej na świat Japonii zaczęły napływać statki z zagranicy, domagając się otworzenia dla nich portów i nawiązania stosunków dyplomatycznych. Zacofana, feudalna Japonia nie była w stanie sprzeciwiać się w nieskończoność, zwłaszcza że od początku wieku zmagała się z wielkim kryzysem wewnętrznym. Kiedy w roku 1853 do zatoki Edo wpłynęły statki pod dowództwem komodora Matthew C. Perry’ego rząd japoński nie miał wielkiego wyboru i rok później podpisał traktat o pokoju i przyjaźni w Kanagawie, który ostatecznie kończył politykę izolacyjną Japonii. Nie podobało się to wielu samurajom, którzy domagali się wyrzucenia obcokrajowców, czego bakufu nie było w stanie uczynić. Niekompetentność rządu, targanego w dodatku wewnętrznymi sporami, doprowadziła do spadku zaufania społeczeństwa wobec jego poczynań i masowych buntów, choć rząd próbował przeprowadzać reformy, to miały one jedynie na celu utrzymanie go przy władzy. W takich warunkach przypomniano sobie o cesarzu. Do Kioto zaczęli przybywać młodzi wojownicy, którzy głosili ideę Przywrócić władzę cesarzowi – wypędzić barbarzyńców (jap. sonnō joi). Panujący cesarz Kōmei cieszył się odzyskanym autorytetem i przynajmniej na początku mocno opowiadał się przeciwko cudzoziemcom, próbując wymusić na rządzie działania, które doprowadziłby do ich pozbycia się. Kōmei nie dążył jednak do odzyskania utraconej na rzesz shōgunatu władzy, próbował zaś połączyć istniejące aparaty w jeden wspólny tzw. kōbu gattai. Byłaby to forma rządów, w której shōgun i cesarz rządziliby razem, a w razie jakiegokolwiek niepowodzenia wina zawsze mogła spaść na przywódcę wojskowego. Jego nadzieje nie ziściły się głównie za sprawą zawiązanej koalicji trzech najpotężniejszych daimyō z Tosy, Satsumy i Chōshū. Ich działania skupiały się na tym, by obalić obecny rząd i przywrócić władzę cesarzowi. Stało się to możliwe w roku 1867, kiedy zmarł Kōmei i na tronie zastąpił go jego syn cesarz Meiji.

W roku 1867 pod wpływem nacisków samurajów ówczesny shōgun Yoshinobu z rodu Tokugawa 9 listopada dostarczył do pałacu Rezygnację w sprawie przekazania władzy cesarzowi (jap. Taisei hōkan jōhyōbun) – shōgunat oficjalnie przestał istnieć. 3 stycznia 1868 następiła uroczysta proklamacja Wielkiego Rozporządzenia o Restauracji Władzy Cesarskiej (jap. ōsei fukko daigōrei), kiedy po ponad dwustu latach władza wróciła do cesarza. W dokumencie tym zniesione zostały urzędy shōguna, kanclerza i regenta, a miały zastąpić je rządy cesarskie sprawowane przy pomocy zgromadzenia ludowego, które obiecał zwołać cesarz w swojej Przysiędze w pięciu artykułach (jap. gokajō no seimon). W ciągu następnych miesięcy nastąpił proces modernizacji państwa, również w strukturach administracyjnych. Powrócono do słynnej reformy Taihō, na podsatwie której pełnia władzy należała do cesarza. Podobnie jak wtedy głównym organem ustawodawczym i wykonawczym stał się Daijōkan, ogłoszono jedność religii i władzy (jap. saisei itchi) – cesarz stawał się nie tylko władcą, ale też głównym kapłanem, w jego rękach więc spoczywała cała władza polityczna i religijna. Z tego też powodu przy każdej wprowadzanej zmianie podkreślano wyższość cesarską wynikającą z faktu, że nie tyle jest on potomkiem bogów, co sam jest bogiem na ziemi. W kolejnych latach jego uprawnienia zostały jeszcze rozszerzone o władzę wojskową.

11 lutego 1889 została proklamowana Konstytucja Wielkiego Cesarstwa Japońskiego (jap. Dainihon Teikoku kenpō), w której cały pierwszy rozdział został poświęcony cesarzowi. Na jej mocy cesarz stał się boską i nietykalną (artykuł 3.) głową państwa, która posiada władzę suwerenną (artykuł 4.), a także naczelnym dowódcą wojsk lądowych i marynarki wojennej (artykuł 11.). I choć uprawnienia jego były dosyć rozległe, to konstytucja nosiła znamiona monarchii ograniczonej, ponieważ według artykułu 55. każde rozporządzenie cesarza o władzy państwowej wymagało podpisu premiera bądź ministra.

Za czasów cesarza Meiji został sformułowany program ideowy (jap. kokutai), który koncentrował państwo jako jedną wielką rodzinę z boskim cesarzem na czele. Jednym z jej przejawów było wydanie w roku 1890 Reskryptu cesarskiego o wychowaniu (jap. Kyōiku ni kansuru chokugo), który podkreślał ważność pięciu cnót konfucjańskich*, a także potrzebę lojalności wobec cesarza. Wraz z kolejnymi sukcesami w wojnie z Rosją i Chinami kokutai zaczęło być nacechowane nastrojami nacjonalistycznymi – misją dziejową Japonii miało być zaprowadzenie pokoju nie tylko w samym państwie czy Azji, ale też na całym świecie. Mitologia zaczęła być nauczana jak historia w szkole, a całość skupiała się na cesarzu.

Cesarz Meiji zmarł w roku 1912 i zastąpił go jego syn cesarz Taishō. Ze względu na jego słabe zdrowie psychiczne i fizyczne nie był on w stanie udzielać się w polityce tak jak ojciec, przez co nastąpił znaczny upadek autorytetu cesarskiego w warstwach politycznych – na zewnątrz wszystkie decyzje wciąż były podejmowane z inicjatywy i na rozkaz władcy. W roku 1921 Taishō wycofuje się z polityki, a jego regentem zostaje następca tronu – cesarz Shōwa. Czas jego rządów przypada na trudny okres międzywojennego kryzysu gospodarczego w Japonii, a także poczucia dyskryminacji przez zachodnie mocarstwa na arenie międzynarodowej. W kraju coraz częściej do głosu dochodzili wojskowi, głoszący idee nacjonalistyczne. Popularna stała się droga cesarska (jap. kodō) i wynikająca z niej hakko ichiu – czyli idea całego świata zjednoczonego pod jedną cesarską władzą. W roku 1937 wydane zostały Podstawy charakteru narodowego (jap. kokutai no hongi), które nie tylko stanowiły podstawę kultu cesarza, ale też były zbiorem idei wynoszących naród japoński ponad inne. Najwyższym przejawem lojalności wobec władcy było oddanie za niego życia. W tren sposób prowadzona polityka stała się przyczyną tego, że Japonia tak długo odmawiała poddania się podczas drugiej wojny światowej. Dopiero zrzucone bomby na Hiroshimę i Nagasaki zmusiły rząd do podpisania aktu kapitulacji 2 września 1945.

Kiedy Japonia znalazła się pod okupacją amerykańską, wiele głosów zwłaszcza za zagranicą, chciało osądzenia cesarza za jego zbrodnie wojenne i skazania go na śmierć przez powieszenie. Tak się jednak nie stało głownie za sprawą głównodowodzącego sił alianckich gen. Douglasa MacArthura. Spotkał się on z cesarzem i stwierdził, że nie tylko nie jest on winny wojnie, ale też został omotany przez swoich doradców, dlatego wstawił się za nim w rządzie amerykańskim i cesarz zachował swoje stanowisko. Zachowanie cesarza miało pełnić też jeszcze dwa ważne strategicznie cele, mianowicie zapobiec fali buntów i paniki zmanipulowanego propagandą społeczeństwa, jak również powstrzymanie rozprzestrzeniającej się ideologii komunistycznej. Jednakże stało się jasne, że nie może on posiadać tak szerokich uprawnień, jakie posiadał przed wojną. Już 1 stycznia 1946 cesarz Shōwa wydał Deklarację Humanitarną (jap. Ningen sengen), w której zrzekł się swojego statusu żywego boga. Jego utracona pozycja została jeszcze bardziej podkreślona w nowej konstytucji ogłoszonej 3 listopada 1946, a która weszła w życie 3 maja 1947 roku. Podobnie jak w przypadku Konstytucji Meiji, pierwszy rozdział nowej ustawy zasadniczej poświęcony został cesarzowi. Cesarz jest symbolem państwa i jedności narodu, wywodzącym swoje stanowisko z woli narodu, do którego należy władza suwerenna tak nowa konstytucja formułuje nowe uprawnienia cesarskie, jeszcze bardziej podkreślone w artykule 4. Cesarz (…) nie posiada władzy w zakresie kierowania państwem. Religia została oddzielona od państwa, a cesarz nie może publicznie kultywować tej religii, może czynić to jedynie prywatnie. Został on też pozbawiony możliwości wpływania w jakikolwiek sposób na politykę, nawet spotykając się z zagranicznymi dyplomatami, nie może z nimi rozmawiać na tematy polityczne. Takie rozwiązania miały zapobiec powtórzeniu się sytuacji z okresu drugiej wojny światowej.

Shōwa zmarł w roku 1989 i nowym cesarzem został jego najstarszy syn Akihito**, który podobnie jak ojciec działa w systemie ustanowionym po wojnie bez większych zmian. W pierwszej dekadzie XX wieku w Japonii była prowadzona dyskusja na temat dopuszczenia do tronu kobiet, jednak po narodzinach, w roku 2006, księcia Hisahito rozmowy te ucichły, do dzisiaj nie uczyniono poważniejszych kroków w tę stronę. Jednakże na chwilę obecną jest tylko czterech potencjalnych następców tronu, w tym ponad osiemdziesięcioletni książę Hitachi, gdyby dziewczynki zostały dopuszczone do tronu liczba ta wzrosłaby do jedenastu.

Najpoważniejszą i jedyną przeprowadzoną obecnie zmianą, która dotyczy rodziny cesarskiej, jest abdykacja cesarza Akihito. W swoim oświadczeniu telewizyjnym 8 sierpnia 2016 roku powiedział on, że ze względu na pogarszające się zdrowie, nie jest w stanie sprawować swojej funkcji tak jak kiedyś i choć w jego wypowiedzi nie pada słowo abdykacja, to przekaz był jasny. Wywołało to lawinę komentarzy zarówno w Japonii, jak i na całym świecie, ponieważ w obecnym systemie politycznym cesarz pełni swoją funkcję od momentu wstąpienia na tron aż do śmierci. Jest pozbawiony władzy politycznej, więc nie może decydować sam o sobie, abdykacja była więc teoretycznie wykluczona. Jednakże ze względu na wysokie poparcie ze strony społeczeństwa i samego premiera Shinzō Abe została zwołana nadzwyczajna komisja, która przygotowała specjalne prawo, stworzone tylko dla cesarza Akihito, umożliwiająca mu ustąpienie ze stanowiska w grudniu przyszłego roku. Ustawa ta została oficjalnie przyjęta przez parlament japoński na początku czerwca tego roku.   


* Były to powinności poddanego wobec władcy, syna wobec ojca, żony wobec męża, młodszego brata wobec starszego brata, a także postępowania przyjaciół wobec siebie nawzajem.

** W przypadku panującego cesarza używa się wobec niego tytułu wasza wysokość lub po prostu cesarz, nie stosuje się natomiast ich imion. Dopiero po śmierci nadawane jest im pośmiertny przydomek, który służy im jako tytuł. 

ŹRÓDŁA

Konstytucja Japonii, tłum. Teruji Suzuki, b.m.r.w. z 3 listopada 1946 roku (dostęp: 20.05.2017).
Konstytucja Wielkiego Cesarstwa Japońskiego, tłum. E. Pałasz-Rutkowska, Warszawa 2012.
Henshall G. Kenneth, Historia Japonii, Bellona, Warszawa 2011.
Hall J.W., Japonia, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1971.
Large S., Emperor Hirohito and Showa Japan: A Political Biography, Routledge 1992.
Muszalska U., Początki państwowości japońskiej, Wrocław 2014.
Pałasz-Rutkowska E., Cesarz Meiji (1852-1912) Wizerunek władcy w modernizowanej Japonii, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2012.
Shillony B., The Emperors of Modern Japan¸ Brill, Boston 2008.
Tubielewicz J., Historia Japonii, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1984.
Kilpatric R., Japan Will Allow Emperor Akihito to Step Down, to Country's First Abdication in 200 Years , 09.06.2017 time.com
Most of public backs permanent abdication solution for emperors: survey , 02.05.2017, www.japantimes.co.jp

SYLWETKA AUTORA

TAGI:

cesarz  

NASZE ARTYKUŁY

Tamago – jajko w Japonii

NAJPOPULARNIEJSZE ARTYKUŁY

Komu macha maneki-neko?

Kitsune - japońskie lisy

PATRONUJEMY

PARTNERZY

Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy