Cała Japonia w jednym miejscu!
Najświeższe wiadomości, artykuły i ciekawostki

ISSN 2450-3193

Kultura FRANCUSKI JAPONIZM A JAPONAISERIE

Pani Monet w stroju japońskim, Claude Monet, źródło: 1st Art Galerry

09.01.2020 | 12:13
Autor: Paulina Powązka

Inspiracja nurtem ukiyo-e w sztuce, Francuzki w japońskim kimonie czy japońska ceramika na płótnach obrazów. Czym jest japonizm i czym różni się od japonaiserie?

Kiedy w 1854 roku Stany Zjednoczone i Japonia podpisały umowę (traktat z Kanagawy), Kraj Kwitnącej Wiśni otworzył się na świat po trwającej ponad dwieście lat izolacji. Celem komandora Matthew Perrey'ego było przede wszystkim rozpoczęcie handlu z Japonią. Wkrótce po tym wydarzeniu warunki owego porozumienia zostały rozszerzone również na kraje europejskie, w tym Francję. Wymiana dóbr z Zachodem była oparta jednak nie tylko o handel, lecz można ją było dostrzec również na płaszczyźnie naukowej i kulturowej. Szczególnie widoczna stała się po roku 1868, kiedy w Japonii doszło do przywrócenia władzy cesarskiej i rezygnacji z ustroju feudalnego.   

Statek komandora Matthew Perry'ego; źródło: The Peggy N. and Roger G. Gerry Collection/Brooklyn Museum

Wraz z początkiem handlu z Japonią do Francji zaczęły napływać pierwsze elementy sztuki japońskiej. Były to między innymi drzeworyty ukiyo-e, które jako stosunkowo tani produkt, służyły do zawijania przewożonej na statkach porcelany. W ten sposób zostały odkryte w 1856 roku między innymi przez Félixa Bracquemonda (1833–1914), który zwrócił na nie uwagę swoich przyjaciół – Édouarda Maneta(1832–1883), Edgara Degasa (1834–1917), a także Jamesa Whistlera (1834–1903). Badaczom ciężko jest stwierdzić, czy faktycznie to właśnie jego działalność rozpoczęła trend na japońszczyznę, lecz wszyscy zgadzają się co do tego, że był on jedną z osób silnie go stymulujących. W latach 50. pojawiło się we Francji również wiele sklepów oferujących japońskie towary. Za najsłynniejszy z nich uchodził „La Porte Chinoise”, otworzony w 1862 przez małżeństwo Desoye, którzy wcześniej przez kilka lat mieszkali w Kraju Kwitnącej Wiśni. Dzięki nim sztuka japońska stała się towarem docenianym, a nawet kolekcjonerskim.

Pomimo istnienia wspomnianych sklepów z japońszczyzną i rodzącej się fascynacji kulturą Kraju Kwitnącej Wiśni, bodźcem do powstania prawdziwego boomu była Wystawa Światowa w Paryżu w roku 1867, gdzie po raz pierwszy pojawił się japoński pawilon. Narodziła się wówczas swoista moda na przedmioty pochodzące z tego kraju, kobiety zaczęły używać wachlarzy, przyozdabiać swoje domy parawanami i porcelaną czy też pozować w kimonach. Wpływ na postrzeganie Japonii we Francji miały również kolejne wystawy w latach 1878, 1889, 1890 i 1900. Pierwszym, co prawdopodobnie rzucało się w oczy, była niewątpliwa odmienność kulturowa. Europejczycy zdają się jednak odnajdować w japońszczyźnie koncepcje estetyczne podobne do ich własnych, klasycznych. 

„Portret Emila Zoli”, Édouard Manet; źródło: AllPosters

Biorąc pod uwagę powyższe fakty, w ramach fascynacji japońską kulturą, wielu badaczy wyodrębnia dwa terminy: japonizm oraz japonaiserie.

Japonizm

Sam termin można odnieść do okresu pomiędzy 1854 a 1910 rokiem, kiedy odnotowane zostało największe zainteresowanie japońską kulturą we Francji. Pojawił się on po raz pierwszy w 1872 roku równocześnie w tekstach dwóch Francuzów – Julesa Claretiego (1840–1913) oraz Philippe’a Burty’ego (1830–1890).  W 1875 roku Burty pisze:

Studia nad sztuką i geniuszem Japonii nazywane tutaj japonizmem, czynią zauważalny postęp we Francji. Jestem bardzo dumny, ponieważ nawet jeśli nie dałem pierwszego impulsu do tych studiów, przynajmniej wymyśliłem na nie słowo. 

Według Burty'ego „japonizm" jest nie tylko znajomością sztuki japońskiej i adaptowaniem jej elementów, ale również jej wielowymiarową interpretacją.

W drugiej połowie XIX wieku zmieniono definicję tego terminu. Obecnie wielu badaczy, w tym Elisa Evett, dokonują rozróżnienia pomiędzy japonizmem a japonaiserie. Według nich japonizm jest to więc adaptacja stylistyki, estetyki, idei czy technik stosowanych przez artystów Kraju Kwitnącej Wiśni, jednak bez odniesień do konkretnych elementów kultury. Będzie to między innymi perspektywa, kadrowanie czy też malowanie blokami jednolitego koloru charakterystyczne dla drzeworytów ukiyo-e. Wspomniane komponenty, jeśli zostałyby usunięte z dzieła, zmieniają całkowicie jego wygląd. 

Za przykład posłużyć może przedstawiony poniżej obraz olejny Edgara Degasa, na którym widnieją baletnice podczas próby. Artysta zastosował podczas pracy wiele elementów charakterystycznych dla sztuki japońskiej, takich jak perspektywa czy plamy jednolitego koloru. Na pierwszy rzut oka obraz nie przywołuje nam jednak skojarzeń z Japonią. Dopiero przy bardziej wnikliwej analizie można dostrzec komponenty charakterystyczne dla technik używanych przez artystów Kraju Kwitnącej Wiśni. Jest to między innymi zastosowanie kompozycji polegającej na przedstawieniu jedynie urywka obserwowanej sceny. 

„Tancerki na próbie”, Edgar Degas; źródło: metmuseum

Japonaiserie

W przeciwieństwie do japonizmu termin ten oznaczać będzie powierzchowne dodawanie elementów japońskiej kultury do dzieł sztuki. Będą to między innymi wachlarze, porcelana, parawany, kimona czy inne przedmioty, które nie niosą ze sobą żadnego głębszego znaczenia. Pełniąc funkcję rekwizytów, miały one za zadanie jedynie dodać dziełu egzotyczny wygląd, co potencjalnie zwiększało w tamtych czasach atrakcyjność dzieła dla zakochanej wówczas w Japonii Francji. Za przykład przywołać można obraz Claude’a Moneta (1840–1926), na którym artysta przedstawił swoją żonę w kimonie na tle wachlarzy. Typowym japonaiserie będzie także „Portret Emila Zoli” pędzla Maneta, który widoczny jest powyżej, gdzie w tle widzimy jeden z drzeworytów ukiyo-e

Samo słowo japonaiserie wzorowane było natomiast na istniejącym już chinoserie używanym w Europie od XVII wieku, które określa styl artystyczny wzorowany na dziełach pochodzących z Chin.

ŹRÓDŁA

Andrew Gordon, Nowożytna historia Japonii, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2010
Phillipe Dennis Cate, “Japonisme – the soul of modernism”, [w:] Japonisme exhibition catalogue, TG Concepts Inc., Tokyo 2000
Mieczysław Wallis, Secesja, Arkady, Warszawa 1974
Weisberg, Gabriel P., „Aspects of Japonisme”, [w:] The Art Bulletin,
Elisa Evett: Studies in the fine arts. The Avant-garde “The Critical Reception of Japanese Art in Late Nineteenth Century Europe.”, UMI Research Press, Michigan 1982
Siegfried Wichmann, The Japanese influence on Western art since 1858; JAPONISME, THAMES&HUDSON, Londyn 1981
Seiji Oshima, “Japonism in Late Nineteeth-Century France”, [w:] Vincent van Gogh and Japan, The Museum of Modern Art, Kyoto 1992
Jean-Pierre Lehmann: Modern Asian Studies „Old and New Japonisme: The Tokugawa Legacy and Modern European Images of Japan”, Cambridge University Press, Cambridge 1984, Vol. 18, No. 4
John Whitney Hall, Japonia, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1979

SYLWETKA AUTORA

TAGI:

ciekawostka   sztuka   malarstwo   ukiyo-e   Europa   kimono  

NASZE ARTYKUŁY

NAJPOPULARNIEJSZE ARTYKUŁY

Kitsune - japońskie lisy

Komu macha maneki-neko?

PATRONUJEMY

PARTNERZY

Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy