Cała Japonia w jednym miejscu!
Najświeższe wiadomości, artykuły i ciekawostki

ISSN 2450-3193

Kultura RODZINY SIĘ NIE WYBIERA, CZYLI BOGINI AMATERASU I JEJ RODZEŃSTWO

wendyjargonncom.blogspot.com

20.10.2015 | 16:34
Autor: Agnieszka Krochmal

Amaterasu jest bóstwem słońca i jednocześnie najważniejszym kami szintoistycznym. Chociaż łagodna i dobra, jej stosunkom z rodzeństwem można wiele zarzucić.

Bogini Ōhirumenomuchi (大日孁貴), zwana częściej Amaterasu Ōmikami (天照大神 lub 天照大御神) czy po prostu Amaterasu, według Kojiki powstała z rytualnych ablucji boga Izanagiego. Bogini miała się narodzić, kiedy Izanagi po wyjściu z Krainy Ciemności obmył swoje lewe oko. Według Nihongi z kolei, Amaterasu była pierwszym bóstwem zrodzonym z ciała bogini Izanami. Jej narodziny miały miejsce zaraz po wydaniu przez Izanami na świat wysp japońskich. Rodzice (bóstwa Izanami i Izanagi) byli wyjątkowo zadowoleni z Amaterasu i powierzyli jej w opiekę Wysoką Równinę Niebios (高天原 – Takamagahara), krainę zamieszkiwaną przez bóstwa kami. W tamtych czasach ziemię i ową Równinę łączyła niebiańska drabina, która ułatwiła Amaterasu dotarcie na miejsce.

Amaterasu opuszcza jaskinię Amanoiwato, Godess Amaterasu Coming Out of the Cave, Shunsai Toshimasa, źródło: Japanese Gallery 

Amaterasu jest jednym z najważniejszych bóstw szintoistycznych, a do zakresu jej obowiązków zaliczano panowanie nad niebiańskimi kami oraz opiekę nad Słońcem. Uważana była za boginię niezwykle dostojną, spokojną i opanowaną. Miała jednak dużą władzę i cieszyła się szerokim poważaniem wśród innych bóstw. Jej panowanie na Wysokiej Równinie Niebios było dobre i sprawiedliwe.   

Amaterasu miała dwójkę rodzeństwa – boga księżyca Tsukiyomiego (月読) oraz porywczego boga wiatru i burzy Susanoo (須佐之男). Na temat stosunków bogini Słońca z pierwszym z braci nie wiadomo zbyt wiele. Początkowo Tsukiyomi miał pomagać Amaterasu na Wysokiej Równinie Niebios i opiekować się księżycem. Pewnego razu Amaterasu wysłała brata do bogini pożywienia Toyouke (豊受), zwanej również Ukemochi (保食) lub Ōgetsuhime (大宜都比売), na ziemię. Tsukiyomi miał służyć bogini przez pewien czas. Toyouke chciała dobrze przyjąć niezwykłego gościa, jakim było niebiańskie bóstwo przybyłe na ziemię, zaczęła więc wyjmować jedzenie wprost ze swoich ust. Kiedy zwróciła twarz w kierunku lądu, wydobyła z nich ugotowany ryż, następnie, z twarzą zwróconą ku morzu – ryby i różne zwierzęta morskie. Na koniec zwróciła się w stronę gór – wtedy z jej ust wyszły najróżniejsze zwierzęta. Pokarm, który w ten sposób pojawił się przed Tsukiyomim, rozłożono na stu ofiarnych stolikach. Niestety, bóstwo księżyca źle zrozumiało intencje Toyouke. Wściekły przeszył ją mieczem, pomyślał bowiem, że zwymiotowała poczęstunek i tym samym obraziła swojego gościa. Tsukiyomi, dumny ze swego czynu, powrócił do Amaterasu i o wszystkim jej opowiedział. Bogini była przerażona i nie chcąc mieć do czynienia z zabójcą, nakazała, aby nigdy nie pokazywał jej się na oczy. Ponoć właśnie z tego powodu księżyc i słońce nie występują razem na niebie. 

Stone gate to Amaterasu's cave, artysta nieznany, źródło: Library of Congress

Amaterasu wysłała na ziemię boga Amekumabito, aby sprawdził skutki poczynań Tsukiyomiego. Bóstwo znalazło ciało bogini Toyouke, które po jej śmierci wydało wiele nowych rodzajów pożywienia. Z głowy zabitej bogini wydostały się wół i koń, z brzucha wysypał się ryż, z genitaliów pszenica i fasola. Na czole Toyouke wyrosło proso, a pomiędzy jej brwiami zrodziły się kokony jedwabników. Amekumabito zaniósł całą żywność na Wysoką Równinę Niebios. Amaterasu ucieszyła się z owego znaleziska i zarządziła, by od tej pory artykuły te stanowiły pożywienie dla ludzi na ziemi. Chociaż uważa się, że to bogini Inari, jako bóstwo opowiedzialne za pożywienie, nauczyła ludzi uprawy (o czym więcej tutaj), to jednak w niektórych opracowaniach jest mowa o tym, że to bogini słońca zajęła się odpowiednią uprawą roślin i przekazała ją ludziom. Według Kojiki to Susanoo, a nie Tsukiyomi, zabił Toyouke. 

Stosunki Amaterasu z Susanoo to już zupełnie inna historia. Był on bogiem wiatru i burzy o niezwykle wybuchowym charakterze i trudno było z nim współpracować. Ponoć nieustannie wszczynał awantury i zupełnie nie akceptował roli, jaką powierzył mu ojciec (czyli panowania nad morzami). Susanoo bardzo tęsknił za matką, która udała się do Krainy Ciemności. Płakał i zawodził całymi dniami, aż w końcu Izanagi zapytał syna, czemu tak lamentuje. Susanoo odparł, że tęskni za matką i chciałby ją odwiedzić. Rozgniewany Izanagi kazał synowi iść dokądkolwiek chce i nie pokazywać mu się więcej na oczy. Susanoo postanowił więc najpierw odwiedzić swoją siostrę Amaterasu na Wielkiej Równinie Niebios. Właśnie wtedy zaczęły się kłopoty.

 

Deities Luring Amaterasu from a Cave, artysta nieznany, źródło: Harvard Art Museum

Zwaliste kroki boga wiatru powodowały niespokojne falowanie rzek i oceanów oraz to, że cała ziemia się trzęsła. Przestraszona Amaterasu pomyślała, że brat chce jej odebrać władzę na Wysokiej Równinie Niebios. Chociaż bogini słońca jest bóstwem raczej spokojnym i dystyngowanym, to w obliczu zagrożenia przywdziała na siebie strój wojownika, spięła włosy „po męsku” i przywitała brata przeraźliwym krzykiem, z mieczem w ręku. Susanoo zapewniał, że nie ma złych zamiarów, jednak Amaterasu nie do końca mu wierzyła. Bóg wiatru postanowił udowodnić swoje dobre intencje i zaproponował sąd niebios – próbę mającą dowieść, że przychodzi w pokoju. Z płci potomstwa powstałego ze związania się rodzeństwa przysięgą Amaterasu miała odczytać czystość serca brata – chłopcy stanowili o dobrych intencjach, a dziewczynki o złych. Bogini słońca pierwsza przystąpił do próby – złamała miecz brata na trzy części, po czym umyła w Świętej Studni Niebios. Następnie przeżuła odłamki, a kiedy wypluła delikatną mgiełkę, powstały z niej trzy boginie – Takiribime, Ichikishimahime oraz Takitsuhime. Następnie do próby przystąpił Susanoo. Wziął od siostry krzywulce, klejnoty, które miała we włosach, umył w tej samej studni i przeżuł. Z mgiełki jego oddechu powstało pięć bóstw męskich – Oshihomimi, Amenohohi, Amatsuhikone, Ikutsuhikone oraz Kumanokusubi. Susanoo był zadowolony z wyniku, uważał, że udowodnił czystość swoich zamiarów. Niestety, Amaterasu uznała, że skoro dziewczynki powstały z przedmiotu należącego do Susanoo, a chłopcy z przedmiotu należącego do niej, to tak naprawdę potomstwem brata są córki, a jej – synowie. Susanoo zgodził się z siostrą, uznał jednak, że dziewczynki są wątłe i nie mogą dowodzić jego złych zamiarów. 

Susanoo był bardzo z siebie dumny i nie spieszył się ze swoją wizytą w Krainie Ciemności, długo bawiąc na Wysokiej Równinie Niebios. Umilał sobie czas okrutnymi i grubiańskimi żartami ze swojej siostry. Zniszczył groble i rowy doprowadzające wodę na pola ryżowe Amaterasu, po czym wypróżnił się w sali, gdzie bogini słońca zwykła jadać posiłek z pierwszych plonów. Według Nihongi Susanoo nie poprzestał jednak na tym. Wypuścił on również źrebaki na świeżo wysiane zboża, tak że stratowały one całe plony. Amaterasu starała się zachować z godnością i długo nie zwracała uwagi na szkodliwe ekscesy brata. Niestety, nawet ona nie była w stanie wytrzymać ostatniego wybryku Susanoo.

Bóstwa próbują wywabić Amaterasu z jaskini, Ama no Ihaya, Tsuchiya Koitsu, żródło: Japanese Open Database

Pewnego dnia Amaterasu wraz ze swoimi służkami przebywała w tkalni. Susanoo, przez własnoręcznie zrobioną dziurę w suficie, wrzucił do pomieszczenia zwłoki obdartego ze skóry źrebaka. Tkaczki, przestraszone, zaczęły w panice uciekać, przez co zraniły się czółenkami w łona i umarły. Bogini słońca, przerażona i oburzona, ukryła się w jaskini Amanoiwato (天岩戸) i zastawiła wejście ogromnym kamieniem. Kiedy Amaterasu uciekła do jaskini, słońce przestało wschodzić, a na świecie rozpanoszyły się przeróżne złe duchy. Bogowie byli zaniepokojeni takim staniem rzeczy i postanowili wywabić Amaterasu z kryjówki. W tym celu, za radą boga Omoikane, sprowadzono z Krainy Wiecznotrwałości koguty, które swym pianiem codziennie rano „wzywały” słońce. Następnie ptaki umieszczono na specjalnej żerdzi. Obecnie mówi się, że to właśnie stąd wywodzą się bramy do świątyń szintoistycznych – torii. Nazwa bramy oznacza dosłownie „miejsce, gdzie przebywają ptaki”. Potem bóstwa Amatsumara oraz Ishikoridome zrobiły ze spiżu ogromne lustro (八咫鏡 Yata no Kagami), a bóg Tamanoya (zwany również Amenoakarutama) – sznury klejnotów (八尺瓊曲玉Yasakani no Magatama). Lustro oraz krzywe klejnoty są dwoma z trzech regaliów cesarskich; trzeci stanowi miecz (草薙剣 – Kusanagi no Tsurugi), który Susanoo wyjął z ogona ośmiogłowego węża. Z kolei bóstwa Futodama i Amenokoyane przynieśli sakaki (榊, Cleyera japonica), wiecznie zielone drzewko o pięciuset gałęziach i przystroili je ozdobami, lustrem oraz skrawkami białej i niebieskiej bawełny. Tak przygotowane ustawili je przed wejściem do pieczary. Następnie bogini Amenouzume (天鈿女命), przebrana w komiczny strój i obnażona do pasa, stanęła na przewrócnej do góry dnem beczce i zaczęła wykonywać szalony taniec.

Japońskie regalia cesarskie: lustro, miecz oraz zakrzywiony klejnot, źródło: japan reference

Efekt był niezwykle komiczny, bowiem wszystkie osiem milionów bóstw kami śmiało się i klaskało w dłonie. Amaterasu oczywiście usłyszała śmiech i hałas. Wielce ją to zdziwiło, uchyliła więc troszeczkę głaz i zapytała bóstwa, dlaczego, pomimo tego, że ona się schowała i na całym świecie panuje ciemność, Amenouzume tańczy radośnie, a pozostałe kami się radują. Amenouzume odpowiedziała jej wesoło, że wszyscy się cieszą, ponieważ jest wśród nich bóstwo dostojniejsze niż bogini słońca. Po tym zapewnieniu Futodama i Amenokoyane zbliżyli się z lustrem do wejścia do jaskini. Amaterasu, chcąc lepiej zobaczyć, cóż to za wielkie bóstwo, odsunęła głaz bardziej i wyjrzała nieco z kryjówki. Bóg Tajikarao tylko na to czekał – odsunął skałę całkowicie, chwycił Amaterasu i wyciągnął ją z jaskini. Futodama natychmiast zagrodził wejście do jaskini liną ze słomy ryżowej, shimenawa (標縄), i oznajmił, że od tej pory Amaterasu nie może już tam powrócić. Bóstwa prosiły boginię słońca, aby już na zawsze z nimi została, a łagodna bogini dała się przebłagać. Słońce powróciło, a Susanoo został wygnany na ziemię. Chociaż Kojiki nie ujawnia, gdzie dokładnie znajduje się jaskinia, która posłużyła Amaterasu za kryjówkę, to jednak sugeruje się, że jest położona na Wysokiej Równinie Niebios. Nie przeszkadza to Japończykom w umieszczaniu jaskini na ziemi. Tradycyjnie istnieje kilka takich jaskiń np. w pobliżu Isobe (prefektura Mie) czy niedaleko Takachiho (prefektura Miyazaki). W Nihongi historia ta różni się kilkoma szczegółami od tej przedstawionej w Kojiki, jednak to wersja z Kojiki jest bardziej popularna i szerzej znana. 

Dancing for the Sun Goddess – Picture of Japanese History, Tsukioka Yoshitoshi, źródło: artelino – Japanese Prints

Najważniejszym chramem poświęconym Amaterasu jest Ise Jingū ( 伊勢神宮) leżący w miejscowości Ise (prefektura Mie). Najbardziej doniosłym świętem w Ise Jingū jest Kannamesai Matsuri (神嘗祭), obchodzone corocznie w październiku. Podczas tej uroczystości ofiarowuje się Amaterasu plony z pierwszych zbiorów. W Ise Jingū przechowywane jest również lustro, które bóstwa zawiesiły na drzewku sakaki, aby wywabić Amaterasu z jaskini Amanoiwato. Lustro znajduje się w części niedostępnej dla wiernych i turystów. Chram Ise Jingū znany jest również z tego, że co 20 lat jest burzony i budowany od podstaw. Drugim znanym chramem jest Tōkyō Daijingū (東京大神宮 ), zwany również Hibiya Daijingū (日比谷大神宮), znajdujący się w Tokio. 

Chram Ise Jingū, źródło: oficjalna strona chramu

Amaterasu jest znana głównie jako bóstwo łagodne i opanowane, jednak jeśli zajdzie potrzeba potrafi przywdziać strój wojownika i stanąć do walki. Jej burzliwe stosunki z braćmi, zwłaszcza z bóstwem burzy i wiatru Susanoo, doprowadziły do narodzin najbardziej znanej opowieści japońskiego folkloru, w której bóstwa starają się nakłonić boginię słońca do opuszczenia jaskini Amanoiwato. Przyczyniły się one także do powstania dwóch z trzech japońskich regaliów, symboli najwyższej władzy cesarskiej. Amaterasu jest najważniejszym bóstwem szintoizmu, ponieważ opiekuje się pozostałymi bóstwami kami, ma też władzę nad życiodajnym słońcem. Poświęcony jej chram Ise Jingū uważany jest za jeden z najważniejszych chramów w Japonii w ogóle, również ze względu na to, że znajduje się w nim lustro Yata no Kagami. Amaterasu, zwłaszcza w kontrastowym zestawieniu ze swoimi braćmi, jest bóstwem dobrym i łagodnym, opiekującym się bóstwami i ludźmi oraz sprawującym swoje rządy sprawiedliwe i z dużym dostojeństwem. 

ŹRÓDŁA

Kozyra A., Mitologia japońska, seria mityczna, PWN, Warszawa 2011, s. 113-119
Tubielewicz J., Mitologia Japonii, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1980, s. 39-43
Ancient History Encyclopedia
Oficjalna strona chramu Ise Jingū
Oficjalna strona chramu Tōkyō Daijingū

SYLWETKA AUTORA

TAGI:

ukiyo-e   religia   mitologia   folklor   shinto  

NASZE ARTYKUŁY

Serce Kiusiu – Fukuoka

NAJPOPULARNIEJSZE ARTYKUŁY

Kitsune - japońskie lisy

Komu macha maneki-neko?

PARTNERZY

Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy