Cała Japonia w jednym miejscu!
Najświeższe wiadomości, artykuły i ciekawostki

ISSN 2450-3193

Kultura DZIEŁA HOKUSAIA INSPIRACJĄ DLA XIX-WIECZNYCH IMPRESJONISTÓW FRANCUSKICH

Edgar Degas, „Miednica” (1886); źródło: EyeconArt

23.01.2019 | 16:37
Autor: Paulina Powązka

Degas, Monet, Manet – co w dziełach japońskiego artysty odkryli twórcy nurtu, który w XIX wieku odmienił zachodnie spojrzenie na sztukę?

Druga połowa XIX wieku to istotny okres dla sztuki Zachodu, ponieważ artyści zaczynają odczuwać wyraźną potrzebę zmiany podejścia do swojej twórczości. Wraz z rozwojem technologii pojawia się fotografia, która poniekąd wyzwala artystów z potrzeby dokładnego odwzorowywania rzeczywistości. We Francji Édouard Manet (1832–1883), Claude Monet (1840–1926) i Edgar Degas (1834–1917) przyczyniają się wówczas do rozwoju nowego ruchu w malarstwie – impresjonizmu. Zaraz po nim, wraz z m.in. Vincentem van Goghiem (1853 – 1890), Henrim de Toulouse-Lautrekiem (1864–1901) oraz Paulem Cézannem (1839–1906), pojawia się postimpresjonizm. Fascynacja Dalekim Wschodem jest oczywiście widoczna w sztuce Zachodu już dużo wcześniej. To jednak XIX wiek i przerwanie ponad 200-letniej izolacji Japonii sprawiło, że wymienieni artyści mieli możliwość zetknięcia się z nieznanymi im dotąd koncepcjami oraz technikami w sztuce. Pomimo iż dzieła japońskich artystów pojawiały się w Europie już wcześniej, to właśnie francuscy impresjoniści zwrócili uwagę na unikatowe rozwiązania zastosowane w drzeworytach nurtu ukiyo-e. Dzięki nim oczy Zachodu zwróciły się między innymi w stronę Hokusaia Katsushiki (1760–1849).

Dzieła impresjonistów stały w opozycji do twórczości malarzy klasycystycznych. Było to rezultatem zarówno ówczesnych przemian społecznych, dostępnych im technologii i technik, które dały możliwość stosowania żywszych kolorów farb, jak i wspomnianym już kontaktem ze sztuką Dalekiego Wschodu. Głównym założeniem impresjonistów było uchwycenie zmieniającego się świata czy też przemian społecznych. Tym, co odnaleźli w japońskich drzeworytach, a stanowiło również podstawę ich twórczości, była zmienność, ulotność, nietrwałość. Dużą uwagę skupiali na grze światła, warunkach atmosferycznych, naturze. Wysoko cenili umiejętność obserwacji, odbiór empiryczny, co zaowocowało spopularyzowaniem wśród nich malarstwa plenerowego oraz pewnego rodzaju „szkicowości” ich dzieł. Inną cechą odróżniającą impresjonistów od malarzy klascycystycznych było podkreślanie naturalności przedstawianych zjawisk. Przejawiało się to wprowadzaniem do kadru „przypadkowych” osób czy też przedmiotów, które przysłaniały główny temat. Warto wspomnieć, że pomimo podobnych poglądów, ich punkt widzenia był tak różny, jak różni byli oni sami. Nie chodziło bowiem o stworzenie wspólnego stylu, lecz raczej o odnalezienie nowych możliwości wypromowania ich dzieł. Starając się zrozumieć nową epokę, która ich zdaniem opierała się o nowatorstwo i swoiste poczucie niepewności, zwracali swoją uwagę między innymi na dzieła artystów Kraju Kwitnącej Wiśni.

Nietypowym wydaje się sposób, w jaki dzieła Hokusaia pojawiły się w świadomości francuskich twórców. Jedna z popularnych teorii związana jest z akwaforcistą Félixem Bracquemondem (1833–1917). Według niej odkrył on niewielki zbiór drzeworytów japońskiego artysty, które używane były do pakowania sprowadzanej porcelany. Zachwycony tym, co odnalazł, zwrócił na nie uwagę między innymi wspomnianych wcześniej Degasa, Maneta oraz Moneta. Ze względu na to, że byli to artyści silnie się różniący, każdy z nich zaobsorbował inne elementy odnalezione w dziełach japońskiego mistrza.

Claude Monet

Claude Monet jest bez wątpienia jednym z artystów, w którego dziełach można zauważyć inspirację pracami Hokusaia. Został on nawet nazwany fidele émule d’Hokusai („wiernym uczniem Hokusaia”). Sam o sobie mówił jako o mnichu lub też Japończyku dawnych czasów, nawiązując do swojej techniki kadrowania i konstruowania kompozycji, która charakterystyczna była dla japońskich twórców ukiyo-e. Monet specjalizował się między innymi w pejzażach. Typowym dla niego było przedstawianie jednego konkretnego motywu. Ze względu na fakt, że jako impresjonista lubił malować w plenerze, często motyw ten był przez niego uchwycony w różnych warunkach atmosferycznych i porach dnia, tak jak w przypadku jego cyklu „Katedra w Rouen” (ok. 1890–1893). Przywodzić to może na myśl Hokusaia oraz jego serię „36 widoków na górę Fudżi” (1823–1829), w której został zastosowany taki sam zabieg.

Wynik studiowania przez Moneta japońskich drzeworytów można zauważyć również w jego dziele zatytułowanym „Taras nad morzem w Saint Adresse” (1867). Biorąc pod uwagę już samą kompozycję obrazu, dostrzec można, iż nie przypomina on prac typowych dla malarstwa zachodniego. Brak struktury oraz pespektywy, która prowadziłaby widza w stronę głównych elementów dzieła, przywołuje nam na myśl ryciny japońskich artystów ukiyo-e. Nietypowa jest także żywa kolorystyka, która również może być wynikiem inspiracji Moneta dostępnymi mu drzeworytami. Wspomniany obraz często porównywany jest z „Salą Muszli Sazai w świątyni Pięciuset Rakanów” (1830) Hokusaia. Widoczni w dziele Japończyka bohaterowie kontemplują widok na górę Fudżi, tak jak u Moneta majaczące w oddali statki. 

Claude Monet, „Taras nad morzem w Saint Adresse”; źródło: fotoobrazy

Hokusai Katsushika, „Sala Muszli Sazai w świątyni Pięciuset Rakanów”; źródło: ukiyo-e.org

Edgar Degas

Dorobkiem Hokusaia Katsushiki równie mocno inspirował się też z pewnością inny francuski malarz – Edgar Degas. Warto wspomnieć, że jednymi z dzieł japońskiego artysty, które wywołały falę entuzjazmu wśród impresjonistów, był cykl pt.: „Manga” (1814–1878). W utrwalonym w piętnastu tomach zbiorze odnaleźć można szkice o przeróżnej tematyce: rośliny, zwierzęta, ludzi, zarysy pejzaży czy też schematy techniczne. Ponieważ, jak już zostało wspomniane, uchwycenie momentu, ruchu w danej chwili, wszelakich przemian było jednym z głównych założeń impresjonistów, trudno się dziwić, że to właśnie te dzieła stały się dla Degasa inspiracją. Warto również dodać, że w przeciwieństwie do kochającego naturę Moneta, artysta wolał uwieczniać na płótnie zamknięte przestrzenie, deski teatru czy też wieczorne widoki Paryża. Od studiowania kątów padania promieni słonecznych wolał sztuczne oświetlenie, a w przeciwieństwie do spokojnych i urokliwych pejzaży kompana, swoje obrazy przepełniał życiem, ruchem. Inspiracje „Mangą” zauważyć można m.in. w dziele „Tancerki na próbie” (1889). Biorąc pod lupę przedstawione przez Degasa postaci doszukać się można podobieństwa do niektórych rysunków z III tomu wspomnianej serii szkiców. Na obrazie Francuza widoczne są co prawda baletnice, lecz ich ruchy są łudząco podobne do tańczącego w szarych szatach mężczyzny, który jest dziełem Hokusaia. Innym przykładem żywej inspiracji japońskim mistrzem jest dzieło pastelowe „Standing Nude” (1886), na którym Degas przedstawił stojącą tyłem kobietę. Podobna poza pojawia się w jednym z tomów „Mangi”, lecz dzieło Hokusaia oddaje na papierze zawodnika sumo. 

Dotychczas naga postać była zawsze przedstawiana w pozie sugerującej obecność publiczności, ale moje kobiety pochodzą ze szczerego i prostego ludu, nie zajmującego się niczym innym poza tym, co wiąże się z ich kondycją fizyczną... to tak, jakby się podglądało przez dziurkę od klucza.

Powyższy komentarz Degasa bardzo dobrze określa założenia impresjonistów, a przede wszystkim ich chęć ukazania w dziełach ulotnego momentu uchwyconego poprzez obserwację otaczającego ich świata. Tak jak Hokusai w swoich szkicach, tak i Degas przedstawia na wielu obrazach proste gesty, codzienne czynności, przystosowując je jednak do swojej własnej estetyki.

Edgar Degas, „Standing Nude”, źródło: Art.co.uk

Hokusai Katsushika, szkice ze zbioru „Manga”; źródło: Art.co.uk

Édouard Manet

Podobne do Degasa zainteresowanie sztuką Hokusaia dostrzec można w niektórych dziełach Édouarda Maneta. W zbiorze jego prac można odnaleźć między innymi obraz zatytuowany „Girl washing” (1879), na którym uwiecznił kobietę zażywającą toalety. Jej poza i gesty do złudzenia przypominają jeden ze szkiców japońskiego artysty, który odnaleźć można w zbiorze „Manga”. W tym przypadku również tematyka oscylująca wokół codziennych czynności jest spójna z założeniami impresjonistów. Innym, bardziej oczywistym przykładem na inspiracje dziełami Hokusaia, są szkice owadów stworzone przez Maneta około roku 1880. Na niektórych z nich prawie perfekcyjnie odwzorowuje rysunki japońskiego artysty z II tomu wspomnianego cyklu. 

Pomimo iż przez większość czasu Manet odcinał się poniekąd od ugrupowania nowych twórców i nie chciał brać udziału w wystawach impresjonistów, mówi się, że to właśnie pod jego wpływem Edgar Degas zaczął dogłębnie studiować dzieła Hokusaia oraz innych artystów epoki Edo.

Szkic Édouarda Maneta; źródło: Prints Of Japan

Strona z jednego z woluminów „Mangi” Hokusaia; źródło: Johnny Times

Hokusai Katsushika nie był oczywiście jedynym japońskim twórcą, który w XIX wieku zwrócił na siebie oczy zachodnich artystów. Analizując jednak ich dzieła, bez wahania można wskazać konkretne elementy zainspirowane jego pracami. Podążając za słowami Degasa:

Hokusai był nie tylko jednym z artystów świata, który przemija, ale wyspą, kontynentem, oddzielnym światem.

ŹRÓDŁA

Mieczysław Wallis, Secesja, Warszawa 1974
John Rewald, Historia impresjonizmu, Warszawa 1985
Zdzisław Kępiński, Impresjonizm, Warszawa 1986.
Michael Howard, Impresjonizm, Warszawa 2004
Hajo Düchting, Impresjonizm, Warszawa 2006
Phillipe Dennis Cate, Japonisme – the soul of modernism, [w:] Japonisme exhibition catalogue, Tokyo 2000
Siegfried Wichmann, The Japanese influence on Western art since 1858, Londyn 1981
Gerhard F. Philipp, Julius F. G. Tüting, Wędrówka na zachód. Japońskie drzeworyty barwne, Sopot 2013
Francesco Morena, Klasycy sztuki. Hokusai, Warszawa 2006
A. Hyatt Mayor, Hokusai, [w:] The Metropolitan Museum of Art. Bulletyn, vol. 43, no. 1, Nowy Jork 1985
Richard R. Brettell, The Burlington Magazine „Claude Monet”, Burlington 1995
Fedor Kresak, Edgar Degas, Warszawa 1986

SYLWETKA AUTORA

TAGI:

sztuka   malarstwo   ukiyo-e   Europa   kultura   drzeworyt  

NASZE ARTYKUŁY

NAJPOPULARNIEJSZE ARTYKUŁY

Komu macha maneki-neko?

Kitsune - japońskie lisy

PARTNERZY

Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy
Partnerzy